Është shtatori i vitit 2025 dhe Selver Hrustiq, një burrë nga Zenica, boshnjak dhe mysliman, siç e përshkruan veten, po udhëton për në Moskë. Ai ka vendosur të luftojë në ushtrinë ruse – i motivuar ideologjikisht, të paktën sipas dëshmisë së tij para kamerave të Detektor, të cilat e intervistuan gjatë robërisë së tij tremujore në Ukrainë. I kapur në front, ky 35-vjeçar rrëfen historinë e tij dhe arsyet pse iu bashkua ushtrisë ruse dhe shkoi në vijën e frontit.
Hrustiq shpjegon se mbërriti në Moskë më 4 shtator, duke zbritur në Aeroportin Sheremetyevo vonë natën.
“Atje, i thashë policisë – e dija tashmë se si shkon procesi – ju i thoni policisë në aeroport se doni të bashkoheni me ushtrinë”, pohon ai. Sipas tij, procedura ishte e thjeshtë: deklaroni qëllimin tuaj, kaloni kontrolle dhe nënshkruani një kontratë.
Hrustiq nuk është i vetmi vullnetar ose mercenar nga Bosnja dhe Hercegovina, që ngre pyetje më të gjera rreth qytetarëve të BeH që udhëtojnë për të luftuar në konflikte të huaja. Historia e tij, e ndarë në një intervistë për Detektor, gjurmon një rrugë nga Gjermania, përmes Moskës, në frontin ukrainas – dhe në fund në një qeli burgu.
“Një grua na u afrua – ajo ishte një kapiten, një psikologe – dhe tha me qetësi: ‘Ju jeni njerëz që keni ardhur këtu për të vrarë të tjerët për para. Ashtu si ne, edhe ne jemi vrasës të paguar'”, fillon Hrustiq, duke rrëfyer dëshminë e tij nga një burg ukrainas.
Kjo deklaratë e vetme përmbledh dilemën qendrore: a janë luftëtarët e huaj vullnetarë të motivuar ideologjikisht apo mercenarë që marrin pjesë në luftën e dikujt tjetër?
Ai thotë se nuk ka përfunduar trajnimin formal dhe se gjithçka ndodhi në një shkollë ushtarake për fëmijë pranë Moskës.
Sipas Hrustiq, kalimi nga statusi civil në atë ushtarak ndodhi shpejt dhe pa procedura të ndërlikuara. Me të mbërritur, ai qëndroi në një strukturë ku oficerët e FSB-së kontrollonin dokumentacionin. Ndërkohë, mund të përfundohej një kurs i shkurtër trajnimi, pas të cilit rekrutët dërgoheshin në një vendndodhje në Rrugën Yablochkova për të nënshkruar një kontratë zyrtare me Ministrinë Ruse të Mbrojtjes.
“Shkova atje më 19 shtator për të nënshkruar kontratën zyrtare. Që nga ai moment, ti je ushtar”, kujton ai, duke theksuar se procesi administrativ ishte relativisht i thjeshtë.
Interesi i tij për të shkuar në Rusi, thotë ai, u nxit nga një video promovuese nga organizata “Fronti i Kosovës”, e udhëhequr nga Aleksandr Kravchenko, një vullnetar i lidhur me strukturat ushtarake në Republika Srpska dhe Rusi. Fillimisht, pretendon ai, u refuzua për shkak të prejardhjes së tij etnike dhe fetare, por më vonë vendosi kontakt me Dejan Beriq, një vullnetar i njohur në anën ruse.
Sipas Hrustiq, Beriq theksoi se gjithçka ecte sipas ligjit dhe rregulloreve të Ministrisë së Mbrojtjes, pa premtime ose garanci të veçanta. “Ai tha se lufta nuk është lojë”, kujton Hrustiq, duke shtuar se ishte paralajmëruar për kushtet jashtëzakonisht të rrezikshme në front në muajt e fundit.
Nga ana ukrainase, Tamara Kurushkina nga Departamenti për Trajtimin e të Burgosurve vëren se shtetas të huaj janë shpesh midis të burgosurve, disa prej të cilëve pretendojnë se nuk ishin në dijeni se do të luftonin. “Edhe ata shtetas të huaj që nënshkruan kontrata nën detyrim ose mashtrim kryesisht duan të kthehen në vendet e tyre”, thotë Kurushkina.
Fati i shtetasit të Bosnjës dhe Hercegovinës, Hrustiq, aktualisht rob lufte në Ukrainë, ngre një mori pyetjesh ligjore dhe politike. Ky është rasti i parë i njohur i një shtetasi boshnjak në një status të tillë në Ukrainë, duke ndërlikuar çështjet e juridiksionit dhe ekstradimit të mundshëm.
Rasti kujton një shembull të mëparshëm të Darijo Ristiq, i cili u plagos duke luftuar në ushtrinë ruse dhe u përball me akuza pas kthimit në Bosnjë dhe Hercegovinë. Ndryshe nga Ristiq, Hrustiq mbetet jashtë mundësive të autoriteteve boshnjake.
Sipas Mirza Buljubashiq, profesor asistent në Fakultetin e Drejtësisë Penale, Kriminologjisë dhe Studimeve të Sigurisë, çështja kryesore në raste të tilla është prova.
“Ne përballemi me vështirësi të mëdha në mbledhjen e provave në këto raste. Nëse autoritetet ukrainase nuk dëshirojnë ta ekstradojnë dhe duan ta ndjekin penalisht atë – kjo është në rregull. Nëse ata duan ta ekstradojnë dhe kanë prova për ta ndjekur penalisht, por zgjedhin të mos e bëjnë këtë dhe në vend të kësaj na i dërgojnë ato nëpërmjet ndihmës ligjore ndërkombëtare, atëherë ne kemi prova konkrete”, shpjegon Buljubashiq.
Fjalët e tij tregojnë për mekanizmin kompleks të ndihmës ligjore ndërkombëtare, që kërkon bashkëpunim midis institucioneve të dy vendeve, shkëmbim provash dhe juridiksion të përcaktuar qartë. Përndryshe, procesi mund të mbetet i bllokuar midis procedurave politike dhe ligjore.
Ministria e Punëve të Jashtme e Bosnjës dhe Hercegovinës nuk ka dhënë informacione specifike në lidhje me hapat e mëtejshëm. Ministri Elmedin Konakoviq deklaroi se autoritetet e BeH aktualisht nuk kanë qasje te Hrustiq.
“Situata është, siç mund ta imagjinoni, shumë komplekse (…) dhe për momentin, ne nuk kemi qasje. Gjëja e mirë është se ai është gjallë dhe mirë”, tha Konakoviq në një konferencë për shtyp.
Ndërsa familja dhe publiku presin përgjigje më të qarta, mbetet pyetja nëse Hrustiq do të ndiqet penalisht në Ukrainë apo do të ekstradohet në Bosnjë dhe Hercegovinë. Ndërkohë, rasti i tij vendos një precedent që ka të ngjarë të formësojë reagimet e ardhshme gjyqësore të BeH ndaj situatave të ngjashme.
Aspekti ligjor i rastit theksohet nga avokati i Sarajevës, Senad Biliq, i cili vëren se bashkimi me forcat e armatosura të huaja është një vepër penale sipas ligjit të BeH. “Është në kundërshtim me Ligjin e Mbrojtjes dhe Ligjin e Shërbimit në Forcat e Armatosura të BeH. Qoftë ushtria ruse, ukrainase, turke, kroate, sllovene, apo çfarëdo qoftë – qytetarët e BeH nuk mund të shërbejnë në forcat e armatosura të huaja”, thekson Biliq. Dënimi minimal për një vepër të tillë penale është tre vjet burg.
Në intervistën e tij nga robëria, Hrustiq flet jo vetëm për fatin e tij, por edhe për përvojat që, sipas tij, ia ndryshuan thellësisht pikëpamjen për luftën. Ai kritikon hapur ushtrinë ruse në të cilën luftoi.
“E pyeta se si e shpjegon këtë, pasi është mysliman. E pyeta për fenë, nëse beson në Zot. Ai tha po. E pyeta, si shkuat të luftonit në anën e agresorit? Ai u përgjigj se për të, kjo luftë ishte shumë e largët”, kujton Barkush.
Ndërsa Hrustiq flet për perspektiva të ndryshuara dhe mundësi të reja, opinioni publik mbetet i ndarë midis mirëkuptimit, dyshimit dhe dënimit moral. Historia e tij, e treguar nga një qeli burgu, bëhet më shumë sesa një rrëfim personal – ajo pasqyron kompleksitetin e luftës, identitetit dhe përgjegjësisë.
Ai pretendon se organizata ishte nën standardet e pritura dhe se ushtarët e kontraktuar nuk trajtoheshin si “njerëzit e tyre”. Në front, thotë ai, atyre u mungonin as burimet themelore. “Nuk kishte ujë të mjaftueshëm – as për të pirë dhe as për higjienën themelore”, thekson ai, duke përshkruar një jetë të përditshme larg asaj që kishte pritur.
Një pjesë veçanërisht mbresëlënëse e dëshmisë së tij ka të bëjë me ndërveprimet me ushtarët ukrainas. Në këto takime, thotë ai, atij iu kujtua e kaluara e dhimbshme e Bosnjës dhe Hercegovinës.
“Ushtria ukrainase më tha se, për shembull, në qytetin e Zhepës, ata ndihmuan njerëzit tanë që ishin të bllokuar dhe mund të kishin përballuar të njëjtin fat si në Srebrenicë. Dhe ata pyetën: pse u bashkuat me rusët? Unë ua shpjegova atyre dhe ata e kuptuan”, thotë Hrustiq.
Ai bëri gjithashtu një deklaratë që shkaktoi reagimet më të shumta – ai tani beson se do të ishte “më realiste të luftonte për palën ukrainase”. Ai pretendon se ushtria ukrainase e ka kontaktuar tashmë në lidhje me një angazhim të mundshëm.
Zhvillime të tilla ngrenë pyetje të shumta etike. A mund të jetë ndërrimi i palëve në një luftë një akt shpengimi, apo është një përpjekje pragmatike për të mbijetuar robërinë?
Gazetarët ukrainas nga platforma United24, të cilët gjithashtu e intervistuan atë, shprehën skepticizëm. Amira Barkush vëren se nuk vuri re reflektim më të thellë moral në përgjigjet e tij.
Sipas Yevheniia Melnyk, një numër i madh luftëtarësh të huaj janë midis të burgosurve. Ajo vëren se rreth 10,000 ushtarë rusë u kapën gjatë luftës, shtatë përqind e të cilëve janë të huaj. Të paraburgosurit në burgjet ukrainase vijnë nga rreth 40 vende, kryesisht shtete post-sovjetike, por edhe Afrika dhe Lindja e Mesme.
Kurushkina shton se, sipas organizatës së saj, vullnetarë nga mbi 42 vende janë në burgjet ukrainase, ndërsa vlerësimet e luftëtarëve të huaj në anën ruse arrijnë deri në 21,000, me numrin real që ka të ngjarë të jetë më i lartë.
Familja e Selver Hrustiq po përballet me një dilemë emocionale. Babai i tij, Fahrudin, nuk e miraton hapur shkuarjen e të birit në luftë, por pranon: “Jam krenar për të birin tim”. Ky tension i brendshëm pasqyron një konfuzion më të gjerë shoqëror – midis ndalimit ligjor, dënimit moral dhe lidhjes personale.
Rasti i Selver Hrustiq nuk është vetëm historia e tij personale. Ai përfaqëson çështjen e luftëtarëve të huaj dhe nxjerr në pah sfidat me të cilat përballet Bosnja dhe Hercegovina, një vend i njohur me kthimin e qytetarëve të tij nga zonat e luftës. E ardhmja e tij tani varet nga vendimet e autoriteteve ukrainase, ekstradimi i mundshëm dhe aftësia e gjyqësorit vendas për të vlerësuar veprimet e tij, ndërsa familja dhe komuniteti i tij presin në pasiguri.
Nino Bilajac. Journalist, Detektor.ba
Materialet e publikuara në rubrikën “Opinionet” pasqyrojnë mendimin personal të autorit dhe mund të mos përkojnë me qëndrimin e Qendrës
