Već nekoliko godina društveno-politički život Srbije — jedne od ključnih država za stabilnost i sigurnost na Zapadnom Balkanu, kao i zemlje s izuzetno dvosmislenim geopolitičkim pozicioniranjem — prolazi kroz prilično turbulentan i dramatičan period. Zemlju redovno zahvataju veliki protesti, koje pokreću studenti i mladi, ali koji su okupili prilično raznoliku javnost iz mnogih društvenih slojeva i ideoloških sredina. Istovremeno, to nije uvijek specifično proevropska javnost. Glavni ujedinjujući faktor za demonstrante je odbacivanje figure predsjednika Srbije Aleksandra Vučića, koji, zajedno sa svojom Srpskom naprednom strankom, vodi državu duže od 12 godina.
Okidač za novi talas protestnog pokreta bila je smrt 16 ljudi, koja je nastupila 1. novembra 2024. godine usljed urušavanja nadstrešnice željezničke stanice u Novom Sadu. Demonstranti su za tragediju okrivili „korumpiranu vlast“ i na lokalnom i na višem nivou. Obim protesta u glavnom gradu tokom ljeta 2025. godine dostigao je alarmantne razmjere za vlasti, a mnogi posmatrači su počeli predviđati brz politički kraj Aleksandra Vučića. Međutim, on ostaje na vlasti i nema namjeru odustati. Razmjeri protesta, u međuvremenu, postepeno su počeli opadati. Sa svoje strane, srpski predsjednik i njegova pratnja konstantno vide „strani trag“ u protestima, ponekad čak i otvoreno ukazujući na „ruku Zagreba“ ili obavještajne službe jedne ili druge „Zapadne zemlje“.
Među Vučićevim lojalistima uobičajeno je stigmatizovati demonstrante kao „izdajnike“, „ustaše“, „strane plaćenike“ ili jednostavno „nasilnike“, a u blažoj verziji – „blokadere“, zbog prakse demonstranata da blokiraju puteve i saobraćajne čvorove. Opozicija je, zauzvrat, pristalicama vlasti dala vlastitu etiketu – „ćaci“. Riječ potiče od grafita „Ćaci u školu“, koji se pojavio 22. januara 2025. na ulazu u jednu od gimnazija u Novom Sadu. Namjeravana fraza bila je „Đaci u školu“, odnosno poziv na učenje umjesto na demonstracije, ali je autor greškom napisao „ćaci“ umjesto „đaci“. Prema mnogim posmatračima u regionu, nivo antagonizma i svakodnevnog međusobnog neprijateljstva između pristalica dva politička tabora sada je dostigao prilično akutan nivo.
Početkom aprila 2026. godine, sam Vučić je pitanje održavanja vanrednih izbora stavio u središte političke agende. Nakon konsultacija sa predstavnicima parlamentarnih snaga 7. aprila, izjavio je da će nastaviti da „poziva na dijalog“, naglasio je potrebu za postojanjem bar minimalnog povjerenja javnosti u izborni proces, a takođe je jasno stavio do znanja da ostaje otvoreno pitanje održavanja izbora na ljeto: ako zemlja krene ka „velikoj krizi“, oni se neće održati, a ako se situacija stabilizuje, takva opcija nije isključena. Ova oprezna, ali implicitna formula sama po sebi ukazuje na to da je tema vanrednih izbora za Vučića jedan od glavnih načina upravljanja političkom krizom koja u Srbiji traje duže od mjesec dana. Ranije je predsjednik najavio konsultacije s političkim snagama kako bi se prevazišla kriza, ali kritičari su od samog početka ove razgovore više doživljavali kao pripremu za moguće prijevremene izbore nego kao pokušaj pravog političkog dijaloga. U tom kontekstu, heterogeni protestni antivladin pokret već direktno zahtijeva što skorije prijevremene parlamentarne izbore.
Dakle, ova diskusija u Srbiji više nije tehničke prirode; postala je način da se izjedna odgovori na nekoliko kriznih narativa: na produžene antivladine proteste, pad povjerenja u institucije, nasilje tokom lokalnih izbora, sve veći pritisak na medije i opšti osjećaj da struktura moći ulazi u fazu nervozne samoodbrane. U takvoj situaciji, izbori se mogu činiti kao izlaz. Međutim, oni mogu biti i nešto sasvim drugo – pokušaj režima da preuzme inicijativu, prebaci krizu u poznati plebiscitarni format i još jednom prisili zemlju da igra po pravilima koja je definisao sam Vučić.
Neposredni podsticaj za novi talas diskusije o prijevremenim izborima bili su lokalni izbori 29. marta u deset srpskih opština. Formalno, vlasti su ih predstavile kao potvrdu svoje snage: Srpska napredna stranka proglasila je pobjedu u svih deset opština. Ipak, upravo su ti izbori samo pojačali krizu. Posmatrači Kongresa lokalnih i regionalnih vlasti Savjeta Evrope zabilježili su nasilje, prijetnje i pojavu maskiranih lica u blizini biračkih mjesta. Nezavisni srpski posmatrači iz civilne organizacije CRTA govorili su o organizovanim manipulacijama, kršenjima tajnosti glasanja i opštoj atmosferi nespojivoj s demokratskim standardima. Nakon glasanja, i EU je izvještaje o nasilju i nepravilnostima opisala kao „neprihvatljive“. Dakle, lokalni izbori nisu donijeli deeskalaciju. Oni su samo pokazali ozbiljnost sukoba između vlasti i onog dijela društva koji više ne vjeruje u pravednost izbornog procesa.
Shodno tome, rezultati glasanja 29. marta, koji su bili pozitivni za predsjednika Vučića i njegovu političku snagu, pružili su osnovu za dva dijametralno suprotna zaključka. Za sadašnje srpske vlasti, ovo je argument da čak i u teškom trenutku zadržavaju snažnu izbornu mašineriju, institucionalnu kontrolu, administrativne resurse, a samim tim i mogućnost da pobijede. Za kritičare režima, zaključak je sasvim drugačiji: formalna pobjeda SNS-a prikriva eroziju stvarne podrške i ukazuje na ozbiljnu napetost i zabrinutost unutar Vučićevog kruga. I upravo ta dualnost čini odluku o raspisivanju prijevremenih parlamentarnih izbora tako komplikovanom. Ako je Vučić zaista uvjeren da je sistem i dalje dovoljno jak i kontrolisan, izbori mogu postati alat za jačanje legitimiteta njegove vladavine. Međutim, ako vladajuća elita u Srbiji vidi da čak ni kontrolisano glasanje više ne pruža osjećaj pune dominacije, onda brzopleti potez ka raspisivanju izbora postaje rizik – rizik da zapravo izgube od svojih protivnika i, prvi put u više od 12 godina, izgube vlast.
Ako se situacija posmatra iz Vučićeve perspektive, logika suzdržanosti za sada izgleda ništa manje jaka od logike ofanzivne akcije. Da, on je već otvorio temu prijevremenih izbora i namjerno je ne zatvara, ali to ne znači da je odluka već donesena. Za srpskog predsjednika je povoljno da izbore zadrži kao instrument političkog pritiska, iako neće nužno odmah pritisnuti dugme za start. Nije slučajno da se Vučić ponekad naziva „majstorom kontrolisanog haosa“. Upravo je to njegov stil: da datum izbora pretvori u dio predsjedničkog proračuna, a ne u element redovnog demokratskog kalendara. Stoga, trenutne konsultacije mogu biti i priprema za novo glasanje i način da se dobije na vremenu, testiraju slabe tačke protivnika, a takođe i da se provjeri da li je još uvijek moguće sastaviti novu konfiguraciju vlade bez većeg rizika za vlast.
Zašto bi režim mogao odustati? Zato što je energija protesta u Srbiji visoka, iako još nije u potpunosti transformisana u jedinstveni izborni format. To je jedna od glavnih prednosti vlasti. Studentski pokret, građanske inicijative i opozicione stranke trenutno se slažu oko glavne tačke – potrebe za vanrednim parlamentarnim izborima – ali nemaju jedinstveni centar liderstva, zajednički organizacioni aparat ili dogovoreni način za ulazak na nacionalni nivo. Opozicioni konglomerat uključuje i jasno proevropske snage i političare i aktiviste koji se pozicioniraju kao veći rusofili od samog Vučića. Vjerovatno na to računa i srpski lider: za njega su, u suštini, izbori korisni samo kada je nezadovoljstvo već veliko, ali se još nije oblikovao kao koherentna politička alternativa sa jakim liderom. Režim u Srbiji je tradicionalno bio jak upravo kada su protivnici emocionalno mobilizovani, ali organizaciono fragmentisani. Trenutno Aleksandar Vučić na drugoj strani političkog polja nema svog Zorana Đinđića – jednog od lidera Buldožer revolucije iz oktobra 2000. godine, koja je svrgnula ozloglašenog jugoslovenskog lidera Slobodana Miloševića.
Iz ovoga slijede tri najrealnija scenarija za ovu godinu.
Prvi scenario predviđa brze prijevremene parlamentarne izbore već prije ljeta, uslovno rečeno „prije Vidovdana“. Mogući su ako režim odluči da lokalne pobjede od 29. marta, nedostatak strukturiranog političkog krila protestnog pokreta i uobičajena prednost u resursima dovoljno otvaraju prozor mogućnosti.
Drugi je jesenji ili kasnojesenji scenario, koji trenutno izgleda realnije: sprovoditi vlast još nekoliko mjeseci, u pokušaju da se snizi temperatura protesta, stabilizuje rejting, pa tek onda raspisati izbore pod kontrolisanijim uslovima.
Treći je odgađanje prijevremenih parlamentarnih izbora barem do kraja 2026. godine, ako centar režima odluči da novo glasanje samo povećava rizike. Sama činjenica da se sve tri opcije istovremeno raspravljaju u javnom prostoru govori sama po sebi.
Postoji i još jedan faktor koji ne treba podcijeniti – vanjski. Zapadni partneri reaguju povećanom nervozom na nasilje vlasti, pritisak na novinare i opšte pogoršanje demokratske klime u Srbiji. Zapadni mediji otvoreno pišu da opozicija Vučićeve konsultacije doživljava kao besmislene, te da se na ulicama srpskih gradova više ne radi samo o izolovanim bezbjednosnim incidentima, već zapravo o „spirali nasilja“ nad opozicionim novinarima. Za Brisel, vanredni izbori u sadašnjim uslovima – bez ozbiljnog poboljšanja medijskih i institucionalnih pravila – mogu postati ne izlaz iz krize, već njena legalizacija. I tu se javlja još jedan paradoks: Aleksandar Vučić može iskoristiti izbore za unutrašnju stabilizaciju režima, ali istovremeno dodatno pogoršati međunarodni imidž Srbije kao zemlje koja se sve više udaljava od evropskih demokratskih standarda. A da ne spominjemo to da, uprkos kontinuiranoj zvaničnoj retorici Beograda o evropskom putu, Srbija ostaje jedna od rijetkih evropskih zemalja koja se nije pridružila sankcijama protiv Ruske Federacije i pokušava održavati redovne bilateralne odnose sa Moskvom.
Dakle, najtačniji odgovor na pitanje o mogućnosti vanrednih parlamentarnih izbora u Srbiji ove godine jest da su oni više nego realni, ali još nisu neizbježni. Tema izbora za predsjednika Vučića ostaje i oružje i rizik istovremeno. Ako aktuelna srpska vladajuća elita odluči da protestni pokret još nije postao monolitni i organizovani politički akter sa jakim liderima, te da je kontrola nad izbornom mašinom i dalje dovoljno jaka, izbori bi mogli biti zakazani ranije nego što se sada čini. Međutim, ako Vučić i njegova pratnja vide da čak ni lokalne pobjede krajem marta nisu vratile osjećaj pune kontrole, izbori će ponovo biti odgođeni. Zato sada glavno pitanje nije hoće li Srbija ići na prijevremene parlamentarne izbore 2026. godine. Glavno pitanje je kada će tačno predsjednik Vučić odlučiti da trenutak ide u njegovu korist, a ne protiv njega. Konačno, mnogo će zavisiti i od šireg geopolitičkog poravnanja i od mogućih „crnih labudova“ na nivou evropskog kontinenta i šire.
Analitička grupa CWBS-a
