Glavni ishod 2025. godine za Zapadni Balkan bio je spriječeno pogoršanje bezbjednosne situacije u regiji. Prognoze su na početku godine bile različite i ne uvijek ohrabrujuće.
Zaključak je da je 2025. godina postala period relativne stabilnosti sa bezbjednosne tačke gledišta, ali i period političkih turbulencija, institucionalnih kriza, integracija u EU različitim brzinama i geopolitičkih ekvilibristika.
Protesti bez značajnog rezultata
Protestne aktivnosti u Srbiji 2025. godine bile su direktna posljedica društvenog šoka nakon tragedije 1. novembra 2024. u Novom Sadu (urušavanje nadstrešnice stanice, 16 mrtvih). Međutim, uprkos svom velikom potencijalu, protestni pokret, čije jezgro čine studenti, nije doveo do značajnih pomaka. Do kraja 2025. godine, odgovorni za tragediju još uvijek nisu identifikovani i kažnjeni. Prijevremeni parlamentarni izbori nisu raspisani – iako su to demonstranti aktivno zahtijevali. Štaviše, na lokalnim izborima koji su se održavali tokom cijele 2025. godine, vladajuća Srpska napredna stranka (SNS) je trijumfovala, što pokazuje snagu i uticaj aktuelnih srpskih vlasti, slabost opozicije i nedovoljan politički uticaj protestnog pokreta.
Najznačajnijim ishodom protesta može se smatrati odluka Džareda Kušnera, zeta Donalda Trampa, da odustane od gradnje hotelskog kompleksa na mjestu srušenih zgrada Generalštaba u Beogradu. Odluku je Kušnerova kompanija donijela nakon velikih protestnih akcija, kao i nakon što je tužilaštvo pokrenulo krivične postupke protiv lobista ovog projekta u vladi. Međutim, očigledno je da je na ovaj korak značajno uticalo i ukupno pogoršanje odnosa između Beograda i Vašingtona koje je nastalo tokom 2025. godine.
Pad između mnogih stolica
Godina 2025. se može smatrati godinom sloma srpske viševektorske politike. Tradicionalni pokušaji Aleksandra Vučića da razvije korisne odnose za aktuelne srpske vlasti sa svim ključnim međunarodnim akterima – EU, Sjedinjenim Američkim Državama, Rusijom – doveli su do direktno suprotnog efekta. Krajem 2025. godine, Beograd se nalazi u atmosferi kritičnog zahlađenja odnosa sa svim svojim najvažnijim partnerima.
EU: Konačno, Evropska unija nije otvorila Klaster 3 u pregovorima o pridruživanju sa Srbijom. Za ovu odluku navodi se nekoliko razloga, ali se glavnim smatraju odbijanje Srbije da uskladi svoju vanjsku politiku sa politikom EU (odnosno odbijanje uvođenja sankcija protiv Rusije) i jačanje autoritarnih tendencija. Vučićeve nade u uticaj prijatelja i simpatizera Srba u EU nisu se ostvarile. Integracija Srbije u EU zapravo ostaje na pauzi.
SAD: Ne samo formalno, već i stvarno uvođenje sankcija protiv kompanije Naftna industrija Srbije (NIS) zbog ruskog većinskog vlasnika (Gazprom Neft i druge ruske kompanije) postao je snažan udarac ne samo energetskom sektoru, već i srpskoj ekonomiji u cjelini.
Vučić se snažno nadao da će mu Trampov dolazak na vlast i projekat razvoja lokacije Generalštaba od strane kompanije Trampovog zeta pomoći da efikasnije lobira za interese Beograda u Vašingtonu. No, ta opklada je propala.
Rusija: Beograd nije uspio da se dogovori sa Moskvom o novom dugoročnom preferencijalnom ugovoru o isporuci ruskog gasa. Jedino što je Vučić uspio (po cijenu posjete Moskvi 9. maja) bilo je produženje prethodnog sporazuma, koji će nakon još jednog produženja važiti do 31. marta 2026. godine. To je, s jedne strane, obezbijedilo Srbiji jeftin gas za zimski period; s druge strane, stavilo je srpske vlasti u stanje „probnog roka“.
Pod prijetnjom gubitka preferencijalne cijene za ključni energetski resurs za ekonomiju zemlje, Vučić ne može donijeti nijednu odluku koja bi čak i hipotetički mogla da se ne svidi Kremlju. Prije svega, to se odnosi na nacionalizaciju NIS-a kako bi se zaustavio pritisak sankcija i nastavio rad kompanije, te na isporuku municije proizvedene u Srbiji onim kupcima koji je (čak i teoretski) mogu isporučiti Ukrajini.
Izvoz provokatora
Tokom 2025. godine iznesene su brojne procjene i komentari u vezi s mekom moći Rusije na Zapadnom Balkanu. Međutim, najživopisnijom ilustracijom hibridnog prisustva Rusije u regiji smatra se postavljanje centara za obuku agenata u Srbiji i Bosni i Hercegovini za organiziranje nemira u Moldaviji tokom izbora u toj zemlji. Tvrdi se da su ruski instruktori obučavali Moldavce za izazivanje sukoba i nasilnih protesta.
Otkrivanje mreže ovih centara za obuku postalo je razlog za tvrdnje da Moskva ne samo da sprovodi hibridne operacije u regiji, već i koristi Zapadni Balkan kao logističko središte za destabilizaciju drugih evropskih zemalja.
Taktičko povlačenje
Bosna i Hercegovina, suprotno mnogim predviđanjima, uspjela je da prebrodi akutnu fazu političke krize povezane s nizom secesionističkih odluka donešenih u Republici Srpskoj. Zahvaljujući neviđenom međunarodnom pritisku, prije svega iz Vašingtona, antiustavne odluke RS su de facto poništene.
Štaviše, Milorad Dodik, vođa ovog secesionističkog pravca, formalno se povukao s rukovodstva Republike Srpske, efektivno se pridržavajući presude Suda Bosne i Hercegovine kojom mu je zabranjeno obavljanje javne funkcije. Međutim, Dodik je sačuvao svoj stvarni uticaj na procese u RS-u: ostao je vođa vladajuće stranke u RS-u, Saveza nezavisnih socijaldemokrata (SNSD). Osim toga, za novog predsjednika RS-a izabran je „Dodikov čovjek“.
Izborna epopeja
Godina 2025. na Kosovu postala je godina institucionalne paralize i pokušaja da se politička kriza prevaziđe izborima.
Nakon parlamentarnih izbora u februaru, Albin Kurti i njegov pokret Samoopredjeljenje nisu uspjeli da osvoje većinu u novom parlamentu. To je dovelo do višemjesečnih neuspješnih pokušaja izbora rukovodstva parlamenta i pokretanja punopravnog rada ovog tijela, a zatim i do neuspješnog pokušaja formiranja vlade. Ishod su novi izbori 28. decembra. Samoopredjeljenje ponovo nema apsolutnu većinu samostalno, ali imaju više parlamentarnih mjesta i više šansi da uspostave stabilnu vladajuću koaliciju.
Srbi sa Kosova su 2025. godine konačno napustili ideju bojkota izbora i, generalno, učešća u radu državnih institucija. Najveća srpska stranka na Kosovu, koju nadgleda Beograd, Srpska lista, aktivno je učestvovala u svim izborima 2025. godine, što je trebalo da demonstrira povratak ne samo srpske zajednice na Kosovu, već i srpskih vlasti ideji demonstracije spremnosti za dijalog o pitanju Kosova.
Međutim, dijalog između Beograda i Prištine, posredstvom EU 2025. godine, pokazao je stagnaciju i nedostatak rezultata.
Različite brzine
Sfera u kojoj je život bio u punom jeku 2025. godine jeste polje integracija u EU.
Crna Gora je učvrstila svoju vodeću poziciju, zatvorivši punih 6 pregovaračkih poglavlja za godinu dana. Cilj Podgorice – pridruživanje EU 2028. godine – trenutno izgleda realnije nego ikad. Međutim, čitav niz još uvijek neriješenih pitanja sa susjednom Hrvatskom donekle kvari ovo optimistično raspoloženje.
Još jedan „vrhunski student integracije u EU“ u 2025. godini bila je Albanija. Zemlja završava godinu sa svim otvorenim klasterima u pregovorima sa EU.
Ne može se ne priznati da je navedeno postignuto zahvaljujući upornosti i posvećenosti evropskoj ideji albanskog lidera Edija Rame. Međutim, stalni korupcijski skandali u najvišim ešalonima albanske vlade podsjećaju nas da Tirana još uvijek ima mnogo posla na putu ka EU.
Sjeverna Makedonija, koja se ne tako davno ka EU kretala zajedno s Albanijom, 2025. posljednja stiže na cilj. Zahtjevi Bugarske za izmjenu Ustava u vezi s bugarskom zajednicom ostaju relevantni, ali sadašnje vlasti VMRO-DPMNE-a neće to ispuniti bez jasnih garancija pristupanja EU. Izlaz iz ove slijepe ulice nije pronađen tokom cijele 2025. godine.
2026.
Godina 2026. mora dati odgovore na pitanja koja postavlja 2025.
Hoće li Srbija moći da nastavi da balansira između Istoka i Zapada?
Hoće li Vučić ostati na vlasti? Hoće li se konačno pretvoriti u autoritativnog vođu?
Hoće li se secesionistički scenariji u Republici Srpskoj ponoviti?
Hoće li Podgorica postići dogovor sa Zagrebom ili će teške posljedice ratom razorenih 1990-ih blokirati put Crne Gore ka EU?
Hoće li Sofija, Skoplje i Brisel uspjeti da pronađu rješenje koje će otključati integraciju Sjeverne Makedonije u EU?
Koliko će dugo trajati zamah integracije Albanije u EU?
Može li se dijalog Beograda i Prištine, posredstvom EU, smatrati radnim instrumentom ili je vrijeme da se „pošalje u penziju“?
Generalno, kakva će biti uloga Brisela, Vašingtona i Moskve u regionu?
I, konačno, u kojoj mjeri će razvoj situacije u regionu osigurati barem relativnu stabilnost na Zapadnom Balkanu?
Analitička grupa CWBS-a
