Ecje në buzë të kaosit (Balsa Bozovic)

Raporti i Komisionit Evropian për vitin 2025 erdhi në një moment kur Aleksandar Vuçiq dukej se e kishte konsoliduar përkohësisht sundimin e tij autoritar pas një viti të krizës më të rëndë politike të mandatit të tij. Pas më shumë se dymbëdhjetë muajsh protestash dhe trazirash intensive në të gjithë vendin, të shkaktuara nga shembja e stacionit hekurudhor të Novi Sadit në të cilin humbën jetën gjashtëmbëdhjetë qytetarë, dukej se duke zgjatur bllokimin politik, duke shteruar lëvizjen studentore dhe duke shtypur revoltën e gjerë qytetare, ai kishte arritur të rivendoste kontrollin.

Paralelisht, ai nisi ndryshime të thella strukturore brenda ushtrisë, policisë dhe shërbimeve të sigurisë. Kuadrot e tij më besnikë u instaluan në pozicionet kyçe, duke formuar në mënyrë efektive një rojë pretoriane të organizuar mirë dhe të financuar mirë. Ata brenda aparatit të sigurisë që kishin treguar edhe një moment hezitimi gjatë muajve të trazirave mbarëkombëtare u hoqën sistematikisht.

Megjithatë, pikërisht në atë moment, Komisioni Evropian dorëzoi raportin e tij vjetor – një që për herë të parë goditi themelet e sundimit të tij trembëdhjetëvjeçar: imazhin e ndërtuar me kujdes të një regjimi që gjoja garantonte stabilitetin në Serbi dhe në të gjithë Ballkanin Perëndimor. Edhe para se të publikohej raporti, ai ishte shpallur gjerësisht si jashtëzakonisht negativ, kryesisht sepse pasoi një rezolutë të fortë dhe shumë kritike mbi Serbinë të miratuar nga Parlamenti Evropian. Reagimi i Vuçiqit ndaj asaj rezolute ishte i paturp dhe hapur fyes ndaj anëtarëve të Parlamentit Evropian, i shoqëruar nga mesazhi se pikëpamje të tilla nuk e shqetësonin aspak dhe se e vetmja gjë që kishte rëndësi për të ishte ajo që do të vinte nga Komisioni Evropian.

Megjithatë, kur raporti i Komisionit u publikua më në fund, ai u bë një makth politik për të – duke përfaqësuar goditjen më të qartë dhe më të rëndë që Bashkimi Evropian i ka drejtuar ndonjëherë Vuçiqit. Ishte një sinjal i qartë se kjo mënyrë qeverisjeje nuk mund të vazhdojë më.

Ky nuk është thjesht raporti më negativ që kur Serbia filloi negociatat e saj të pranimit me Bashkimin Evropian; është një dokument që shpreh në mënyrë të qartë regresin e Serbisë në demokraci, lirinë e medias, sundimin e ligjit, luftën kundër korrupsionit dhe të drejtat themelore politike të qytetarëve të saj. Raporti diskuton Serbinë në kontekstin e Gjeorgjisë dhe e identifikon atë si një “përfaqësues rus” në Ballkanin Perëndimor. Vuçiq e kuptoi shpejt se raporti ia shkatërroi reputacionin si të brendshëm ashtu edhe ndërkombëtar si “stabilokrat”, një status që ai e kishte kultivuar për vite me radhë për të bindur zyrtarët evropianë se Serbia ishte të paktën nominalisht në një rrugë evropiane, ndërsa stabiliteti rajonal supozohej se varej prej tij personalisht. U bë e qartë se ai nuk mund të mbështetej më në fondet evropiane si një mekanizëm për blerjen e paqes sociale.

Ky realizim e dërgoi atë në një turne të panikuar dhe të koordinuar dobët në kryeqytetet evropiane – një përpjekje që, në vend që të riparonte dëmin, ekspozoi pikat kritike në të cilat sistemi i tij i qeverisjes po fillon të thyhet.

Pasi qeveria suedeze vendosi të ndalojë mbështetjen e saj financiare për institucionet shtetërore serbe për shkak të shqetësimeve për korrupsion dhe t’i ridrejtojë këto fonde shoqërisë civile, Vuçiq nisi një mision urgjent shpëtimi që synonte ruajtjen e aksesit në fondet evropiane, duke i siguruar edhe një herë zyrtarët e BE-së – edhe një herë – se Serbia mbeti e përkushtuar në rrugën evropiane.

Në këtë kontekst, ai shpejt u premtoi zyrtarëve evropianë zgjedhjen e anëtarëve të rinj në REM (Autoritetin Rregullator për Median Elektronike), një nga instrumentet më të fuqishme të sundimit të tij autokratik dhe një organ që ka qenë qendror në prodhimin e errësirës së përhapur mediatike të Serbisë. Ai e nisi procesin në Asamblenë Kombëtare pasi shumica qeverisëse kishte arritur një marrëveshje me një pjesë të sektorit civil, duke e paraqitur atë si një gjest simbolik që synonte të “rivendoste besimin” dhe të krijonte iluzionin e një momenti të ripërtërirë në procesin e integrimit të Serbisë në BE.

Në terma politikë, raporti i Komisionit Evropian shënon momentin kur regjimi i Aleksandar Vuçiq u përplas me kufijtë e logjikës së tij të brendshme të qëndrimit në pushtet.

Serbia ka arritur në një pikë në të cilën integrimi evropian nuk mund të bashkëjetojë më me një model të sundimit personal, institucioneve të kapura dhe mekanizmave të kontrolluar politikisht të autoritetit. Kjo u bë plotësisht e dukshme gjatë votimit për anëtarët e rinj të REM.

Pika e Shkëputjes së Rrugës Evropiane të Serbisë

Ndërsa Brukseli u angazhua në një përpjekje frenetike për të “ringjallur” trajektoren europiane të Serbisë, Vuçiq nisi ofensivën e tij, duke premtuar reforma të shpejta dhe duke e paraqitur zgjidhjen e REM si simbolin kryesor të një kthese të supozuar strategjike. REM – një institucion që për vite me radhë funksionoi si një shtyllë qendrore e kontrollit politik mbi peizazhin mediatik – u zgjodh si lëvizja që, të paktën sipërfaqësisht, do të sinjalizonte gatishmërinë për t’iu përgjigjur mesazhit të përmbajtur në raportin e Komisionit Europian.

Në Bruksel, ky sinjal u mirëprit fillimisht si një shprehje e vullnetit të mirë dhe si një tregues se, pas raportit të ashpër, regjimi e kuptoi rëndësinë e një momenti në të cilin Bashkimi Europian, për herë të parë që nga viti 2013, po rihap vërtet derën e zgjerimit, ndërsa Serbia largohet gjithnjë e më shumë nga anëtarësimi. Përpjekja e Vuçiqit për të demonstruar, nëpërmjet zgjedhjes së anëtarëve të rinj të REM, se Beogradi dëshironte të shmangte një tjetër “skenar suedez” – tërheqjen e fondeve shtetërore për shkak të korrupsionit dhe rënies së sundimit të ligjit – u perceptua si një gjest i fundit i mundshëm për të ruajtur besueshmërinë minimale në procesin e pranimit.

Por kur erdhi momenti për të përmbushur premtimin, mezi dyzet e tetë orë pasi u bë, gjithçka u shemb.

Rezultati i votimit ishte thelbësisht zbulues: Vuçiq nuk mundi të zbatonte as reformën më të vogël, as nuk mundi të respektonte angazhimin e tij. Shumica qeverisëse votoi kundër asaj që vetë kishte rënë dakord me Bashkimin Evropian.

Pse?

Sepse kjo nuk ishte thjesht një manovër taktike, por provë se i gjithë modeli i pushtetit kishte arritur kufirin.

Çdo reformë e vërtetë, çdo rritje minimale e lirisë së medias, çdo forcim i institucioneve, çdo tregues më i vogël i mbikëqyrjes së pavarur mbi REM ose gjyqësorin përfaqëson një kërcënim të drejtpërdrejtë për mbijetesën e një sistemi që funksionon vetëm sepse institucionet nuk janë të pavarura.

Duke lejuar një përbërje të re të REM, Vuçiq do të kishte hapur çarje strukturore në sistemin e tij të qeverisjes në një moment kur kërkesat për zgjedhje po bëhen gjithnjë e më të forta, duke dobësuar atë që përbën shtyllën qendrore të kontrollit të tij politik – dominimin absolut mbi hapësirën e informacionit. Kjo është arsyeja pse shumica qeverisëse, në momentin e fundit, e ndryshoi vendimin e saj, duke mos e mbajtur hapur premtimin që i kishte dhënë Bashkimit Evropian.

Duke vepruar kështu, regjimi tregoi se nuk është më i aftë – as teorikisht – të qëndrojë në rrugën evropiane, sepse çdo reformë e vërtetë do të gërryente mekanizmat e tij të kontrollit të brendshëm.

Ky është momenti në të cilin çdo sistem autoritar has kufirin e logjikës së vet, sepse integrimi evropian kërkon demokraci – dhe demokracia çmonton mekanizmat e qeverisjes autokratike.

Doktrina e “neutralitetit” e Vuçiqit, e cila kundërshton hapur politikën e jashtme dhe të sigurisë të Bashkimit Evropian dhe të cilën ai e shpalli me triumf në ditën e parë të pushtimit të Ukrainës nga Rusia, nuk është më politikë dhe as strategji. Është bërë mallkimi i llogaritjes së tij të gabuar.

Ai tani është i bllokuar brenda sistemit që ndërtoi vetë. Edhe nëse do të donte ta bënte këtë, ai nuk mund të ofrojë më atë që Bashkimi Evropian e ka përshkruar me edukatë për vite me radhë si “hapa të vegjël, por domethënës”.

Rajoni ecën përpara – Serbia bëhet burim destabilizimi

Ndërsa Mali i Zi dhe Shqipëria hapin dhe mbyllin me shpejtësi kapituj dhe grupe, dhe ndërsa Moldavia dhe Ukraina hyjnë në një fazë të re të afrimit historik me Bashkimin Evropian, një dinamikë e re evropiane po merr formë në rajon – një dinamikë në të cilën regjimi i Vuçiqit e pengon Serbinë të marrë pjesë.

Për më tepër, nën këtë regjim, Serbia nuk është më treni me lëvizje të ngadaltë i Ballkanit; ajo është bërë nxitësi kryesor i paqëndrueshmërisë.

Mali i Zi mbetet në krye, duke shpallur mbylljen e kapitujve kryesorë deri në fund të vitit dhe duke hyrë në një fazë negociuese që i qetëson qeveritë evropiane. Shqipëria po hap grupet e fundit të mbetura dhe po shfaqet si një model i qëndrueshmërisë në reforma. Perspektiva evropiane e rajonit nuk ka qenë kurrë më e sigurt – përveç Serbisë.

Në këtë peizazh të ri, Serbia nën sundimin e Vuçiqit i ngjan gjithnjë e më pak një vendi që aspiron integrimin, dhe gjithnjë e më shumë një qendre regresive.

Shembulli më i qartë i kësaj dinamike është Mali i Zi.

Ndërsa qeveria në Podgoricë përshpejton axhendën e saj të integrimit evropian, nga Beogradi vijnë mesazhe gjithnjë e më agresive anti-evropiane, presione politike dhe operacione të koordinuara propagandistike brenda vendit. Modeli pasqyron atë në Serbi: një përpjekje për të dobësuar orientimin pro-evropian të Malit të Zi, për të gërryer besimin në institucionet e tij dhe për të gjeneruar konflikte të brendshme që mund ta largojnë vendin nga trajektorja e tij evropiane. Aleati më i fortë i Vuçiqit në këtë përpjekje është Kisha Ortodokse Serbe pro-ruse.

Destabilizimi i rajonit është bërë instrumenti qendror i politikës së jashtme të regjimit serb sepse një sistem autokratik nuk mund të reformohet nga brenda; e vetmja rrugë e qëndrueshme për mbijetesën e tij është krijimi i një zone më të gjerë paqëndrueshmërie në të cilën integrimi evropian i rajonit duket i pasigurt dhe Serbia e paraqet veten si “aktori i domosdoshëm” pa të cilin asgjë nuk mund të zgjidhet. Kjo strategji u zbatua jo vetëm gjatë trembëdhjetë viteve të pushtetit të Vuçiqit, por që në vitet 1990 nën Slobodan Milosheviqin, kasapin e Ballkanit. Logjika është e thjeshtë: sa më e madhe të jetë kriza në lagje, aq më i domosdoshëm i duket Perëndimit regjimi i Beogradit.

Por sot kjo politikë është kryesisht e shteruar. Për herë të parë, raporti i Komisionit Evropian e identifikon në mënyrë të qartë regjimin e Vuçiqit si një burim rreziku rajonal, dhe aktivitetet destabilizuese në Mal të Zi e konfirmojnë këtë më saktë sesa çdo shënim diplomatik mund ta bënte ndonjëherë.

Ky është momenti kur regjimi pushon së qeni thjesht problem i brendshëm i Serbisë dhe bëhet një kërcënim rajonal për sigurinë për Bashkimin Evropian.

Analiza e ofruar nga Veton Surroi

Vështrimi analitik i ofruar nga gazetari dhe analisti politik Veton Surroi përfaqëson një nga analizat më të sakta të situatës aktuale politike në Serbi dhe të qëndrimit në zhvillim të Bashkimit Evropian ndaj regjimit të Aleksandar Vuçiqit. Vlerësimi i tij mbështetet në tre paradokse themelore të politikës së BE-së ndaj Beogradit, paradokse që sot janë bërë të pamundura për t’u injoruar.

Paradoksi i parë, siç vëren Surroi, është se Serbia tani është politikisht dhe strategjikisht më afër Rusisë sesa ishte në momentin kur u bë zyrtarisht kandidate për anëtarësim në Bashkimin Evropian. Paradoksi i dytë është edhe më alarmues: Serbia nuk i plotëson më kriteret themelore të Kopenhagenit të demokracisë zgjedhore dhe sundimit të ligjit, dhe nëse do të vlerësohej sot, do të kishte vështirësi të kualifikohej as për statusin e kandidatit për Marrëveshjen e Stabilizim-Asociimit – e lëre më për negociatat e anëtarësimit. Paradoksi i tretë është më i rrezikshmi: politika e gjatë e Bashkimit Evropian për të investuar besim politik te Vuçiq në emër të “stabilitetit” ka prodhuar rezultatin e kundërt. Beogradi është bërë gjeneratori kryesor i paqëndrueshmërisë rajonale – një kërcënim për Kosovën, për Bosnjën dhe Hercegovinën dhe veçanërisht për Malin e Zi.

Formulimi qendror i Surroit kap me saktësi maksimale logjikën e brendshme të regjimit aktual: “Logjika e frikës në Serbi ka arritur paradoksin e vet – sa më thellë t’i fusë kthetrat qeveria, aq më pak do të mund të kapë.”

Brenda këtij paradoksi qëndron shpjegimi si për paaftësinë e Vuçiqit për të zbatuar as reformat më minimale evropiane, ashtu edhe për përmbysjen politike që po zhvillohet tani në Mal të Zi. Destabilizimi i Podgoricës, rritja e narrativave anti-BE që burojnë nga Beogradi dhe përpjekjet sistematike për ta tërhequr Malin e Zi prapa janë pasojat e drejtpërdrejta të një regjimi, mbijetesa politike e të cilit varet nga parandalimi i ecjes përpara të Serbisë — dhe për këtë arsye kërkon ta tërheqë prapa të gjithë rajonin bashkë me të.

Mediat ndërkombëtare mbi Vuçiqin në kontekstin e krimeve të luftës – “Safari i Sarajevës”

“Safari i Sarajevës” është emri i dhënë njërës prej praktikave më të tmerrshme, më groteske dhe më çnjerëzore të kryera gjatë rrethimit të Sarajevës (1992–1996). Këto krime përfshinin individë – kryesisht shtetas të huaj me mjete të konsiderueshme financiare – të cilët paguanin anëtarë të Ushtrisë së Republikës Srpska, e cila e mbante qytetin nën rrethim, për t’i çuar ata në pozicionet e snajperëve mbi Sarajevë, në mënyrë që të mund të qëllonin civilët. Ishte vrasje për argëtim të pastër, një formë “gjuetie njerëzore” në të cilën jeta njerëzore reduktohej në një shënjestër dhe vrasja u bë një “tërheqje” e disponueshme për këdo që ishte i gatshëm të paguante mjaftueshëm. Këta njerëz ishin psikopatë, turistë të vdekjes, të cilët vinin vetëm për emocionin e vrasjes së grave, fëmijëve dhe të moshuarve të bllokuar në qytetin e rrethuar.

Safari i Sarajevës përfaqëson një nga format më të neveritshme të krimeve të luftës kundër civilëve në historinë moderne evropiane. U ekspozua për herë të parë sistematikisht përmes dokumentarit të vitit 2022 Sarajevo Safari nga Miran Zupanič, në të cilin ish-anëtarë të strukturave të sigurisë dhe individë të përfshirë në këto operacione dëshmojnë se si të huajt e pasur u shoqëruan në linjat e snajperëve, si paguan dhjetëra mijëra marka gjermane për përvojën dhe si do të ktheheshin më pas në Jahorina, Pale ose Beograd. Sipas këtyre dëshmive, kishte edhe “lista çmimesh” për lloje të caktuara objektivash – ku fëmijët ishin më të shtrenjtët. Gjatë rrethimit katërvjeçar të Sarajevës, u vranë saktësisht 1,601 fëmijë.

Pas publikimit të dokumentarit, zyra e prokurorit publik në Milano hapi një hetim për pjesëmarrjen e qytetarëve italianë në këtë “turizëm snajperësh”. Ky është një hetim zyrtar penal që ka të bëjë me akte që nuk bien nën statutet e parashkrimit: vrasja e civilëve, krimet e luftës dhe krimet kundër njerëzimit. Gazetari italian Ezio Gavazzeni paraqiti dëshmi dhe dokumentacion në zyrën e prokurorit të Milanos, duke hapur një rrugë ligjore që nuk kishte ekzistuar kurrë më parë. Zyra e Prokurorit të Bosnjës dhe Hercegovinës po zhvillon gjithashtu procedura në lidhje me këto krime. Brenda këtij konteksti, emri i Aleksandar Vuçiq doli në pah sepse gazetari investigativ kroat Domagoj Margetiç i paraqiti një raport prokurorisë së Milanos duke kërkuar një hetim nëse Vuçiq kishte qenë i pranishëm në pozicionet nga të cilat u organizua ky “turizëm vdekjeje” gjatë rrethimit. Në një video ai shfaqet në një nga këto vende. Vetëm ky raport ishte i mjaftueshëm që media globale të fillonte të vinte në pikëpyetje se çfarë po bënte Vuçiq në afërsi të Sarajevës gjatë luftës.

Kjo histori u mbulua nga mediat më me ndikim evropiane, duke përfshirë The Guardian, The Telegraph, agjencinë shtetërore italiane të lajmeve ANSA, Le Monde, Bild dhe shumë të tjera.

Reagimi i Vuçiqit ishte të kërcënonte me padi kundër të gjitha këtyre mediave ndërkombëtare – duke pasqyruar mënyrën se si ai sillet ndaj mediave të pavarura në Serbi. Kjo vetëm tregon se ai ka humbur aftësinë për të dalluar midis mjedisit të brendshëm mediatik, të cilin ai e kontrollon, dhe peizazhit global mediatik, ku kërcënimet nga udhëheqësi i një shteti të vogël ballkanik nuk kanë asnjë ndikim dhe shpesh provokojnë tallje.

Reputacioni ndërkombëtar i Vuçiqit është tani në pikën më të ulët të karrierës së tij politike dhe është gjithnjë e më e pasigurt nëse ndonjë udhëheqës evropian do të jetë i gatshëm ta presë atë në një vizitë zyrtare për sa kohë që ai mbetet në pushtet.

Përfundim

Përfundimi është, në mënyrë të pashmangshme, i zymtë. Shtetet anëtare të Bashkimit Evropian gjithmonë e ruajnë mundësinë e kërkesës për pezullimin e negociatave të pranimit me Serbinë – një veprim që do ta shtynte vendin në izolim politik dhe ekonomik, të shoqëruar me sanksione personale kundër individëve në pushtet, një masë që tashmë po merret seriozisht në konsideratë brenda institucioneve evropiane. Serbia ndodhet në një mjedis gjeostrategjik në të cilin as Rusia dhe as Kina nuk mund të zëvendësojnë flukset tregtare, investimet ose instrumentet financiare të ofruara nga Bashkimi Evropian, dhe as nuk mund të ofrojnë as një nivel minimal të qëndrueshmërisë ekonomike për një shtet, e gjithë struktura ekonomike e të cilit është e lidhur me tregun evropian dhe kapitalin evropian. Kjo do të thotë që nëse Serbia dëshiron të mbijetojë si një komunitet politikisht dhe ekonomikisht funksional, ekziston vetëm një zgjidhje realiste: heqja e një rendi autokratik që po rrëshqet me shpejtësi në diktaturë të hapur – dhe ta bëjë këtë me mjete demokratike për aq kohë sa këto mjete janë ende në dispozicion.

Historiani Milivoj Beshlin paralajmëron me të drejtë se “nuk ka dalje të civilizuar nga një diktaturë” dhe Serbia tani ka hyrë në një fazë në të cilën e vetmja pyetje që mbetet është se si do të bjerë regjimi dhe sa i kushtueshëm ose (i pa) civilizuar do të jetë tranzicioni. Në këtë kuptim, ecja e Vuçiqit përgjatë kufirit nuk është më një metaforë për balancimin politik; është bërë një rrezik i përditshëm tragjedie, një moment në të cilin çdo hap i ri mund të jetë ai që e zhyt vendin në kaos, shtypje ose përçarje të hapur politike. Serbia është sjellë në një prag ku e ardhmja e saj evropiane nuk varet më nga negociatat me Brukselin, por nga kur dhe si do të marrë fund sistemi që e bllokon atë. Dhe në këtë qëndron thelbi i të gjithë historisë: vendi tani është i ekspozuar ndaj rrezikut që çdo ditë të caktuar mund të prodhojë pasoja që do të ndihen nga brezat shumë kohë pasi Aleksandar Vuçiq të largohet nga pushteti.

Materialet e publikuara në rubrikën “Opinionet” pasqyrojnë mendimin personal të autorit dhe mund të mos përkojnë me qëndrimin e Qendrës