Mosmarrëveshja midis Budapestit dhe Zagrebit mbi mundësinë e transportimit të naftës ruse përmes tubacionit të naftës JANAF Adriatik shkon përtej marrëdhënieve tregtare. Gjeopolitika, politika globale e energjisë, politika e jashtme dhe e sigurisë evropiane, lufta politike e brendshme në Hungari – e gjithë kjo nuk është vetëm sfondi, por edhe thelbi i mosmarrëveshjes midis dy fqinjëve dhe dy partnerëve të hershëm në biznesin e naftës.
Malli për Fiume dhe “spekulimet e luftës”
Përjashtimet për Hungarinë dhe Sllovakinë në lidhje me importin e naftës ruse u prezantuan si pjesë e paketës së gjas htë të sanksioneve të BE-së në vitin 2022. Arsyeja kryesore ishte varësia e tyre kritike nga furnizimet përmes tubacionit të naftës Druzhba (i cili kalon nëpër territorin e Ukrainës) dhe mungesa e një alternative të shpejtë. Supozohej se pas një kohe industritë e rafinimit të naftës të këtyre vendeve do të ishin në gjendje të ristrukturonin zinxhirët e tyre logjistikë dhe proceset teknologjike, pas së cilës rruga për vendosjen e sanksioneve do të ishte e hapur.
Megjithatë, viti 2026 ka mbërritur dhe hungarezët dhe sllovakët nuk po planifikojnë të heqin dorë nga nafta ruse. Sipas të dhënave të publikuara, nevojat totale vjetore të Hungarisë për naftë arrijnë në 5.75 milionë ton, nga të cilat 87% vijnë nga Rusia, ndërsa Sllovakia importon gjithsej 4.66 milionë ton, nga të cilat 86% janë nga Federata Ruse.
Që nga sot, Budapesti dhe Bratislava nuk po mendojnë për diversifikimin e burimeve të importit të naftës, por për sigurimin e furnizimeve të qëndrueshme me naftë ruse, dhe po luftojnë ata që i pengojnë ta bëjnë këtë.
Kievi është bërë qendra e vëmendjes për hungarezët dhe sllovakët, të cilët i akuzojnë për një ndalim keqdashës të tubacionit të naftës Druzhba, duke mos pranuar shpjegimin se sistemi i tubacionit është dëmtuar nga bombardimet ruse. Por një fqinj tjetër, Kroacia, është gjithashtu nën sulm nga kritikat e Hungarisë.
Përshkallëzimi i parë i retorikës midis Budapestit dhe Zagrebit ndodhi në maj 2022, kur sanksionet kundër burimeve ruse të energjisë sapo ishin duke u përgatitur. Kryeministri i Hungarisë Viktor Orbán deklaroi më pas se vendi i tij nuk mund të binte dakord për futjen e një embargoje për naftën ruse sepse hungarezëve u ishin “privuar” portet detare. “Ata që kanë detin dhe portet kanë mundësinë të sjellin naftë me cisterna. Nëse nuk do të na e kishin marrë detin, do të kishim edhe ne porte”, theksoi Orbán.
Të gjithë e kuptuan se kreu i qeverisë hungareze po linte të kuptohej për Fiumen – tani Rijeka, Kroaci – një port detar i Mbretërisë së Hungarisë në Adriatik gjatë kohës së Austro-Hungarisë. Budapesti u detyrua të hiqte dorë zyrtarisht nga të gjitha të drejtat ndaj Fiumes pas nënshkrimit të Traktatit të Trianonit në vitin 1920.
Në nivel zyrtar, Kroacia e dënoi ashpër deklaratën e kryeministrit të Hungarisë dhe politikanët hungarezë nuk e ngritën më këtë temë, duke u përqendruar në pretendime të tjera kundër fqinjëve të tyre.
Në vjeshtën e vitit të kaluar, një mosmarrëveshje skandaloze shpërtheu mbi tarifat për pompimin e naftës përmes tubacionit kroat Adriatik (JANAF).
Në shtator të vitit të kaluar, Ministri i Punëve të Jashtme i Hungarisë, Péter Szijjártó, akuzoi Kroacinë për “spekulime lufte”. “Kroatët po përfitojnë nga situata e luftës. Kroatët tani po na ngarkojnë edhe dëmshpërblime lufte, sepse që nga fillimi i luftës kroatët e kanë rritur çmimin e transportit tranzit përmes tubacionit pesë herë mbi vlerat referuese evropiane. Pra, kroatët po shfrytëzojnë situatën kur ka luftë dhe faktin që Hungaria ka nevojë për naftë që vjen përmes tubacionit Adriatik, dhe po na ngarkojnë dëmshpërblime lufte”, deklaroi ai.
Kryeministri kroat Andrej Plenkoviq i hodhi poshtë menjëherë këto akuza. “Unë i hedh poshtë me indinjatë tezat e rreme të ministrit të jashtëm të Hungarisë se Kroacia po përfiton nga lufta”, tha Plenkoviq në atë kohë. “Një spekulant mund të quhet ai që tani po merr naftë dhe gaz më të lirë nga Rusia”, theksoi ai.
JANAF në vend të Druzhbës
Budapest nuk i ka hequr pretendimet në lidhje me tarifat nga rendi i ditës deri më sot, por retorika agresive është zhdukur pothuajse dhe në përgjithësi kjo temë, megjithëse nuk ka humbur rëndësinë, është lënë në plan të dytë. Kërkesa kryesore e Hungarisë aktualisht është të ruajë aksesin në naftën ruse, pavarësisht gjithçkaje. Në kushtet kur kjo nuk mund të sigurohet duke përdorur Druzhbën, hungarezët po përpiqen të përdorin tubacionin kroat JANAF.
Në Budapest ka besim: së bashku me Bratislavën, ata kanë të drejtë të marrin naftë nga Rusia dhe Zagrebi duhet të përmbushë kërkesën e tyre. Në mesin e shkurtit, Hungaria dhe Sllovakia iu drejtuan Kroacisë me një kërkesë për të lejuar urgjentisht transportin e naftës ruse përmes JANAF, nga cisternat në portin kroat të Omisalj në ishullin Krk në rafineritë e kompanisë hungareze MOL në Hungari dhe Sllovaki. Në një letër të përbashkët drejtuar Ministrit të Ekonomisë të Kroacisë, Ante Šušnjar, pala hungareze dhe sllovake theksuan se përjashtimi i tyre nga sanksionet e BE-së e bën të mundur importimin e naftës ruse nga deti në rast të ndërprerjeve në furnizimet me tubacione.
Ministri Šušnjar konfirmoi gatishmërinë e vendit për të ndihmuar Hungarinë dhe Sllovakinë, por u shpreh kundër vazhdimit të importit të naftës specifike ruse. “Ne jemi të gatshëm të ndihmojmë në zgjidhjen e ndërprerjeve akute në përputhje me legjislacionin e BE-së dhe rregullat e BE-së dhe OFAC (Zyra e SHBA-së për Kontrollin e Aseteve të Huaja)”, theksoi ai. Sipas tij, Kroacia veproi me përgjegjësi dhe transparencë nga pikëpamja e sigurisë rajonale të energjisë dhe do ta bëjë këtë përsëri për Hungarinë, me respekt të plotë për aleatët e saj ukrainas dhe vuajtjet e përditshme që ata pësojnë. “Një fuçi e blerë në Rusi mund t’u duket më e lirë disa vendeve, por ndihmon në financimin e luftës dhe sulmeve ndaj popullit ukrainas”, vuri në dukje ministri, duke theksuar se tubacioni Adriatik është i aftë të sigurojë furnizime dhe se nuk ka më justifikime teknike për asnjë shtet anëtar të Bashkimit Evropian që të vazhdojë të importojë naftë ruse.
Praktikisht në të njëjtën kohë, Qendra Bullgare për Studimin e Demokracisë (CSD) publikoi një raport në të cilin deklaroi se Hungaria nuk ka nevojë për naftë ruse sepse ka qasje në burime të tjera. “Nuk ka baza teknike ose ekonomike për të vazhduar përjashtimin nga sanksionet për naftën ruse në Evropën Qendrore. Varësia e vazhdueshme e Hungarisë është një zgjedhje politike që dobëson unitetin e BE-së dhe minon besimin në regjimin e sanksioneve. Një heqje graduale e naftës bruto ruse deri në fund të vitit 2026 është si e realizueshme ashtu edhe e nevojshme për sigurinë afatgjatë të energjisë së Evropës”, theksoi Martin Vladimirov, Drejtor i Programit të Energjisë dhe Klimës së CSD-së.
Por në Budapest, argumentet e zyrtarëve të qeverisë kroate dhe ekspertëve bullgarë nuk u morën parasysh.
Ultimatumi hungarez
Më 26 shkurt, MOL i lëshoi një ultimatum JANAF-it, duke kërkuar që ajo të japë menjëherë garanci për tranzitin e naftës ruse dhe duke kërcënuar se do t’i drejtohej BE-së dhe do të paraqiste kërkesa për dëmshpërblim.
“Grupi MOL i bën thirrje JANAF-it që të ofrojë menjëherë garanci për tranzitin e ngarkesave të pasanksionuara të naftës bruto ruse që mbërrijnë nga deti. Sipas sanksioneve të BE-së dhe SHBA-së, operatori kroat i tubacionit duhet ta bëjë këtë. MOL pret një përgjigje të drejtpërdrejtë nga kompania kroate jo më vonë se 27 shkurti 2026. Në rast refuzimi, MOL mund t’i drejtohet Komisionit Evropian dhe të paraqesë një kërkesë për dëmshpërblim”, thuhet në deklaratën e kompanisë hungareze.
“Sipas sanksioneve përkatëse të BE-së dhe SHBA-së, JANAF nuk ka zgjidhje tjetër veçse të lejojë kalimin e ngarkesave të naftës bruto ruse që mbërrijnë nga deti. Prandaj, MOL kërkon urgjentisht që JANAF të konfirmojë se do të pranojë ngarkesa detare të naftës bruto me origjinë ruse, të importuara ligjërisht në përputhje me sanksionet e BE-së dhe SHBA-së”, thekson MOL.
Një refuzim për të ofruar shërbimet e nevojshme të transportit, sipas kompanisë hungareze, mund të interpretohet si abuzim i një pozicioni dominues sipas ligjit të konkurrencës së BE-së. Nëse JANAF vazhdon të refuzojë të japë konfirmim, MOL paralajmëroi se “nuk do të ketë zgjidhje tjetër veçse t’i drejtohet organeve përkatëse të BE-së, përfshirë Drejtorinë e Përgjithshme për Konkurrencën e Komisionit Evropian”.
MOL gjithashtu vëren se JANAF do të mbajë përgjegjësi ligjore dhe financiare për çdo humbje financiare të shkaktuar nga një vonesë në marrjen e konfirmimit të pëlqimit për transportimin e naftës ruse. “MOL rezervon të drejtën për të paraqitur një kërkesë në JANAF për kompensim për dëmet”, thuhet në deklaratë.
Në përgjigjen e saj ndaj ultimatumit hungarez, më 27 shkurt, JANAF deklaroi se vepron në përputhje të plotë me regjimet aktuale të sanksioneve të Bashkimit Evropian dhe Shteteve të Bashkuara dhe vuri në dukje se tashmë kishte transportuar vëllime të konsiderueshme nafte për MOL të Hungarisë që nuk i nënshtrohen kufizimeve të sanksioneve. “Sa i përket ultimatumeve të dërguara në JANAF, ne e konsiderojmë të rëndësishme të njoftojmë se negociatat midis partnerëve dhe aleatëve zhvillohen me dinjitet, me argumente dhe në bazë të fakteve”, thuhet në deklaratë. Kompania kroate shtoi se siguria e furnizimeve për Hungarinë dhe Sllovakinë nuk është nën kërcënim, pasi rruga e transportit përmes JANAF ekziston, tashmë po përdoret dhe ka kapacitet të mjaftueshëm për të mbuluar nevojat e tyre të naftës. Vërehet se vëllime të konsiderueshme nafte që nuk i nënshtrohen kufizimeve të sanksioneve janë transportuar tashmë për MOL të Hungarisë javën e kaluar dhe këtë javë, dhe se deri në fillim të prillit do të mbërrijnë shtatë cisterna të tjera “për të njëjtin përdorues”. “Vendimet për prokurimin dhe transportin në Hungari dhe Sllovaki do të merren në bazë të ligjshmërisë dhe pajtueshmërisë me sanksionet, dhe jo nën presion ose ultimatume. Nëse ka kërkesa që lidhen me naftën me origjinë ruse ose subjekte të lidhura me Rusinë, ato mund të konsiderohen ekskluzivisht brenda kornizës së rreptë të kritereve të sanksioneve të BE-së dhe OFAC, me kujdes të plotë ligjor, llogaridhënie të qartë dhe transparencë maksimale”, theksoi JANAF.
Në përfundim, kompania kroate shtoi se Kroacia nuk po refuzon furnizimet dhe nuk po politizon energjinë.
Nafta e lirë e Putinit
Ministri i Ekonomisë Ante Šušnjar, në përgjigje të ultimatumit hungarez, deklaroi nga ana tjetër se vendi është një partner i besueshëm, por nuk do të lejojë që të ushtrohet presion. “Ne jemi një shtet sovran dhe nuk do t’i nënshtrohemi presionit të askujt, por do të respektojmë ligjin ndërkombëtar. Nuk do të pranojmë asnjë shantazh”, theksoi Šušnjar. “Askund në ligjin ndërkombëtar nuk thuhet se duhet të bëjmë diçka me furnizimin me naftë ruse”, tha Šušnjar, duke kujtuar regjimet e sanksioneve të Shteteve të Bashkuara dhe Bashkimit Evropian.
Në BE, nga ana tjetër, besohet se vendimi për transportin e naftës duhet të merret në mënyrë të pavarur nga Zagrebi, por duke marrë parasysh sanksionet. “Parimi kryesor është që shtetet anëtare janë përgjegjëse për zbatimin dhe zbatimin e sanksioneve”, tha zëdhënësja e Komisionit Evropian, Anna-Kaisa Itkonen, në përgjigje të pyetjes së një gazetari nëse Kroacia mund të furnizojë naftë ruse përmes tubacionit Adriatik.
Megjithatë, autoritetet e Kroacisë theksojnë se do të marrin vendime ekskluzivisht në bashkëpunim me Shtetet e Bashkuara dhe BE-në.
Kryeministri Andrej Plenkoviq, duke komentuar kërkesën e MOL drejtuar JANAF në lidhje me transportin e naftës ruse, shpjegoi se JANAF kishte transportuar tashmë naftë për MOL nga disa cisterna me “naftë jo-ruse” dhe procesi “po ecën normalisht”. Por në fund të shkurtit, “u njoftua një cisternë me naftë ruse, dhe për këtë arsye në këtë moment shërbimet tona, ministritë përkatëse dhe të gjithë ata që merren me regjimet e sanksioneve po flasin si me shërbimet e Komisionit Evropian ashtu edhe me administratën amerikane”, vuri në dukje Plenkoviq më 28 shkurt. “Ekzistojnë dy regjime sanksionesh – njëri evropian dhe tjetri amerikan – në mënyrë që ne të shohim nëse nafta që MOL do të deklaronte për nevojat e saj bie nën kufizime sipas këtyre regjimeve të sanksioneve”, tha kreu i qeverisë kroate, duke theksuar se vetëm pas kësaj do të merret një vendim. “Në këtë moment po vlerësojmë situatën”, deklaroi ai.
Ai theksoi se, përveç çmimit më të lirë, “nafta ruse në thelb nuk i nevojitet as Sllovakisë dhe as Hungarisë”. “Është zgjedhja e tyre politike – të blejnë naftë ruse më të lirë nga Putini”, theksoi Plenkoviq.
Deklarata e kryeministrit tregon qartë qëndrimin e Kroacisë: arsyeja e mosmarrëveshjes qëndron në mungesën e gatishmërisë politike të Hungarisë për të braktisur lëndët e para të lira ruse, pavarësisht disponueshmërisë së alternativave.
Loja parazgjedhore e Orbánit
Deputeti kroat i Parlamentit Evropian Tonino Picula e konsideron të gjithë këtë histori në lidhje me naftën ruse dhe JANAF-in si lojën parazgjedhore të Orbán-it.
Duke folur për ultimatumin e Hungarisë ndaj Kroacisë në lidhje me furnizimin me naftë ruse nëpërmjet tubacionit JANAF, ai e quajti atë më tepër një problem politik, apo edhe gjeopolitik, sesa një problem teknik. Sipas mendimit të tij, Kroacia nuk duhet të pranojë një presion të tillë nga Budapesti, sepse, para së gjithash, kjo do të vinte në pikëpyetje orientimin e saj të politikës së jashtme.
Duke folur për pasojat e mundshme për Kroacinë për shkak të ultimatumit hungarez, në veçanti për pasojat e mundshme negative për kompaninë kryesore të naftës në Kroaci, INA, në të cilën MOL e Hungarisë ka 49%, Picula nuk e përjashtoi një zhvillim të tillë, por vuri në dukje: “Mendoj se tani thjesht duhet të durojmë këtë lloj aktiviteti të Orbán deri në zgjedhje, sepse gjithçka që ai po bën tani ka të bëjë me mbijetesën politike.”
Ndërkohë, sipas një sondazhi të Median të kryer nga 18 deri më 23 shkurt në emër të HVG, midis të gjithë qytetarëve që kanë të drejtë vote, partia opozitare “Tisza” e Péter Magyar kryeson me një avantazh prej 11 përqind ndaj “Fidesz” të Viktor Orbán. Dhe midis atyre që tashmë kanë vendosur përfundimisht për preferencat e tyre elektorale, avantazhi është edhe më bindës – 20 përqind.
Grupi Analitik i CWBS
