Në politikën evropiane, është e vështirë të gjesh një shembull të një rruge kaq të gjatë, të lodhshme dhe stresuese si ajo e Maqedonisë së Veriut. Shifrat e papërpunuara këtu flasin vetë: vendi aplikoi për anëtarësim në BE në vitin 2004, mori statusin e kandidatit në vitin 2005 dhe konferenca e parë ndërqeveritare midis Shkupit dhe Brukselit u mbajt vetëm 17 vjet më vonë – në korrik 2022. Që nga pranvera e vitit 2026, Maqedonia e Veriut ka përfunduar shqyrtimin e të gjitha grupeve negociuese, por ende nuk ka kaluar në fazën tjetër reale të negociatave. Ky është pikërisht paradoksi kryesor i çështjes së integrimit evropian të Maqedonisë: formalisht, procesi vazhdon, por politikisht vendi ka qenë për një kohë të gjatë në një gjendje stanjacioni dhe ngecjeje të thellë.
Sot, Maqedonia e Veriut i ngjan një shteti që ka qëndruar për vite me radhë në korridorin evropian, por nuk mund të kalojë nëpër turnirin e parë vërtet të vështirë. Pengesa kryesore është e njohur mirë: ndryshimet kushtetuese në lidhje me statusin e pakicës kombëtare bullgare, të parashikuara nga kuadri i Këshillit të BE-së i vitit 2022, ende nuk janë miratuar. Pa to, kalimi në grupin kryesor të Bazave (“Fundamentale”) mbetet i pamundur. Problemi i Shkupit tani është në thelb se vendi është mbërthyer në mënyrë të dhimbshme në një “zonë gri” midis shqyrtimit të përfunduar dhe një porte negociuese të mbyllur de facto.
Në sfondin e fqinjëve të saj, situata duket veçanërisht e hidhur. Ndërsa Shkupi mbeti i lidhur me nyjen bullgare, Shqipëria fqinje, e cila vetëm disa dekada më parë ishte shumë herë më e varfër, bëri një kërcim të shpejtë në vitin 2025 duke hapur të gjitha grupet negociuese. Ajo që deri vonë dukej e pamundur është bërë realitet: Brukseli de facto ka ndarë shinat shqiptare dhe maqedonase, duke i lejuar Tiranës të ecë përpara në mënyrë të pavarur. Për Shkupin, kjo ishte një goditje politike mjaft e prekshme. Një vend që për shumë vite ishte konsideruar si një nga të preferuarit e integrimit evropian në Ballkanin Perëndimor, tani rrezikon të çimentojë veten në rolin e një shteti që është vazhdimisht vonë për shansin e tij evropian.
Shpjegimi më i thjeshtë tingëllon si më poshtë: gjithçka është bllokuar nga një Sofje kërkuese. Por kjo është vetëm pjesërisht e vërtetë. Kërkesa për të përfshirë bullgarët në Kushtetutë si një nga komunitetet e njohura kombëtare është bërë një vijë e kuqe për qeverinë aktuale. Kryeministri Hristijan Mickoski dhe Presidentja Gordana Siljanovska-Davkova — përfaqësues të partisë zyrtarisht pro-evropiane, të qendrës së djathtë dhe patriotike VMRO-DPMNE, për të cilën çështja e mbrojtjes së identitetit kombëtar maqedonas është jashtëzakonisht e rëndësishme — kërkojnë garanci shtesë se të drejtat e maqedonasve në Bullgari do të mbrohen gjithashtu në një mënyrë të ngjashme dhe se ky lëshim do të jetë i fundit. Shkupi qartësisht i frikësohet kërkesave të reja në lidhje me gjuhën, historinë dhe identitetin kombëtar. Shoqëria maqedonase e kujton mirë se si në qershor 2018, pas përfundimit të Marrëveshjes historike të Prespës, qeveria e mëparshme liberale e Social Demokratëve maqedonas zgjidhi një mosmarrëveshje të gjatë me Greqinë duke e riemëruar vendin nga Republika e Maqedonisë në Republika e Maqedonisë së Veriut. Ndër të tjera, kjo i lejoi Shkupit të merrte anëtarësimin në NATO mjaft shpejt.
Problemi është se Brukseli nuk tregon dëshirë për të rishikuar kornizën negociuese të dakordësuar tashmë. Linja zyrtare e BE-së mbetet e pandryshuar: kërkohen të njëjtat ndryshime kushtetuese të dakordësuara më parë midis Shkupit dhe Sofjes. Ky ngërç përforcohet më tej nga lodhja e brendshme — edhe nëse faktori bullgar do të zhdukej, Shkupi vështirë se do të tregonte gatishmëri të shpejtë për reforma në fushat më të ndjeshme. Pikërisht këtu bëhet e qartë se problemi i Maqedonisë së Veriut ka kohë që nuk kufizohet vetëm në marrëdhëniet me Bullgarinë fqinje, e cila tradicionalisht i percepton maqedonasit si “vëllezër të vegjël” ose edhe si “ish-bullgarë”. Pas barrierës së jashtme fshihet edhe një dobësi kronike e brendshme. Polarizimi politik në parlament vazhdon, reformat e rëndësishme ngadalësohen dhe emërimet e shtyra po grumbullohen. Faktori etnik nuk duhet të injorohet as – komuniteti shqiptar përbën rreth 30% të popullsisë së vendit, dhe në të njëjtën kohë, shqiptarët e Maqedonisë tradicionalisht janë të orientuar fort nga Perëndimi. Stagnimi maqedonas nuk është vetëm pasojë e bllokadës bullgare, por edhe një simptomë e një problemi më të thellë: një deficit besimi, një kulturë e dobët e kompromisit politik dhe kapacitet i pamjaftueshëm për të prodhuar konsensus të gjerë rreth kursit evropian.
Një faktor tjetër i rëndësishëm duhet shtuar në këtë tablo – Viktor Orbán dhe Hungaria. Për qeverinë aktuale maqedonase, Budapesti është shndërruar jo vetëm në një zë miqësor evropian, por pothuajse në një prapavijë politike. Një kredi hungareze prej 500 milionë eurosh me kushte të favorshme është bërë jo vetëm një sinjal ekonomik, por edhe politik. Viktor Orbán kritikoi hapur vendimin e BE-së për të ndarë gjurmët shqiptare dhe maqedonase dhe ofroi ndërmjetësim në mosmarrëveshjen me Bullgarinë. Për Shkupin, një mbështetje e tillë është padyshim e dobishme. Megjithatë, kjo miqësi ka edhe një anë të kundërt.
Kompleksiteti i plotë i marrëdhënieve midis Shkupit dhe Budapestit u demonstrua qartë nga vizita e delegacionit maqedonas të udhëhequr nga kryeministri në Hungari në fund të marsit. Megjithëse axhenda e vizitës, e cila përfshinte një forum biznesi maqedono-hungarez, kishte për qëllim kryesisht zhvillimin e bashkëpunimit ekonomik midis dy vendeve, përmbajtja e deklaratave publike të Mickoskit kishte më shumë ngjashmëri me fushatën parazgjedhore përpara zgjedhjeve parlamentare në Hungari. Në një takim të organizuar nga pala pritëse në një institucion arsimor, Hristijan Mickoski foli për Hungarinë si një shembull të një vendi që, falë “udhëheqjes së fortë, arrin të sigurojë zhvillimin ekonomik, stabilitetin dhe ruajtjen e identitetit”, dhe përmendi Viktor Orbán si një shembull të “një udhëheqësi që ka guximin të marrë vendime në interes të vendit të tij dhe që kontribuon në stabilitetin e rajonit dhe Evropës”. Në kushtet kur në Bruksel Orbán ka një reputacion si një politikan që neglizhon vlerat evropiane, dobëson unitetin evropian dhe bie në konflikt sistematikisht me BE-në për çështjet e sundimit të ligjit, është e vështirë të përshkruhen deklaratat e kryeministrit maqedonas si kontribut në integrimin evropian të vendit.
Në fakt, faktori hungarez për Maqedoninë e Veriut është si një burim ashtu edhe një problem: ai forcon pozicionin e politikës së jashtme të autoriteteve në Shkup, por nuk e zgjidh çështjen kryesore me Sofjen dhe nuk rrit besimin në qendrat kryesore të vendimmarrjes së BE-së. Hija e ish-kryeministrit maqedonas Nikola Gruevski, gjithashtu nga VMRO-DPMNE, i cili gjeti strehim pikërisht në Hungari pasi u arratis, mbetet një kujtesë simbolikisht e rëndësishme e natyrës specifike të kësaj afërsie politike.
Pas velit të gjeopolitikës qëndrojnë probleme shumë më praktike, por jo më pak kritike. Në grupin e Bazave, ku përcaktohet cilësia e vërtetë e shtetit, progresi mbetet minimal. Lufta kundër krimit të organizuar dhe korrupsionit shpesh nuk shkon përtej deklaratave, dhe reforma gjyqësore po ngec për shkak të mungesës së vullnetit politik dhe qëndrueshmërisë institucionale.
Një pamje e ngjashme ekziston në sektorë të tjerë strategjikisht të rëndësishëm. Rregullatorët në sferën e ekonomisë dhe medias kërkojnë pavarësi më të madhe, sistemi i ndihmës shtetërore – transparencë më e madhe, dhe arkitektura institucionale në përgjithësi – parashikueshmëri më e madhe. Problemi maqedonas nuk është vetëm pakënaqësi ndaj Bullgarisë, por edhe një sëmundje kronike e një shteti ballkanik që ka mësuar të flasë mirë gjuhën e reformave, por nuk ka qenë në gjendje të sigurojë përfundimisht pakthyeshmërinë e tyre në nivel institucional.
Pavarësisht kësaj, Maqedonia e Veriut ruan përparësi të rëndësishme. Ajo është plotësisht në përputhje me politikën e jashtme të BE-së, veçanërisht në çështjen e mbështetjes për Ukrainën, dhe mbetet një partner gjeopolitikisht i besueshëm i Perëndimit. Vendi është i integruar në mekanizma të rinj financiarë, siç është Plani i Rritjes për Ballkanin Perëndimor dhe gradualisht po integrohet në instrumente të caktuara evropiane. Me fjalë të tjera, Maqedonia e Veriut ende nuk është përjashtuar nga procesi evropian. Por kjo nuk i përgjigjet më pyetjes kryesore: kur saktësisht do të lëvizë ky proces përsëri në vend që të presë.
Përfundimi në lidhje me të ardhmen evropiane të maqedonasve duket mjaft i ashpër. Pas dekadash kompromise – nga ndryshimi i emrit të vendit deri te lëshimet në çështjet e identitetit – shoqëria maqedonase po përballet gjithnjë e më shumë me një mur lodhjeje. Pyetja kryesore për Shkupin tani nuk tingëllon më si: “A duam të bëhemi pjesë e BE-së?” Pyetja është mjaft e ndryshme: a është e aftë makina shtetërore maqedonase të dalë nga modeli i pritjes së përhershme pa e copëtuar më tej shoqërinë e vet?
Nëse përgjigjja nuk gjendet në të ardhmen e afërt, Maqedonia e Veriut rrezikon të mbetet për një kohë të gjatë jo në rrugën drejt Evropës, por në paradhomën e pafundme të integrimit, ku çdo hap tjetër kërkon një kompromis të ri politik, por nuk garanton ndonjë përparim konkret.
Grupi Analitik i CWBS
