Strani mediji i akademske analize dugo su se bavili proučavanjem ruskog uplitanja na Zapadnom Balkanu – njenim kampanjama dezinformisanja, političkim miješanjem i sigurnosnim otiskom – dok su uglavnom zanemarivali tiši, strukturalniji izazov: rastući uticaj Kine u cijeloj regiji. Ova neravnoteža je stvorila iskrivljeno razumijevanje vanjskog nadmetanja moći. Dok Rusija remeti, Kina se ugrađuje. Čineći to, Peking preoblikuje političku ekonomiju Zapadnog Balkana na načine koji su manje vidljivi, ali potencijalno trajniji.
Nigdje ova dinamika nije jasnija nego u Crnoj Gori, maloj članici NATO-a čije su institucionalne ranjivosti i razvojne potrebe učinile da bude posebno prijemčiva za kineski angažman. Tokom protekle decenije, Kina je od perifernog ekonomskog partnera postala ključni akter u oblikovanju infrastrukture, interesa političkih elita i načina upravljanja državom. Ova transformacija se nije dogodila otvorenom prisilom ili ideološkom konfrontacijom, već postepenom akumulacijom uticaja u ekonomskim, političkim i društvenim domenima.
U srži kineskog pristupa je model koji stavlja razvoj na prvo mjesto i daje prioritet brzini, obimu i neuslovljavanju. Za razliku od institucija Zapada, poput Europske unije ili Međunarodnog monetarnog fonda, kinesko finansiranje nije vezano za reforme upravljanja, zahtjeve za transparentnost ili kriterije vladavine prava. U teoriji, ovo odražava pekinški princip nemiješanja. U praksi, to funkcionira kao ono što politikolozi nazivaju ponašanjem „crnog viteza“ – vanjska podrška koja omogućava domaćim elitama da se odupru zapadnom pritisku za demokratizaciju i institucionalne reforme.
Iskustvo Crne Gore ovo jasno ilustruje. Vodeći projekat, autoput Bar-Boljare, finansiran kineskim kreditima i izgrađen od strane kineskih državnih preduzeća, postao je istovremeno simbol razvoja i studija slučaja zavisnosti. Pregovaran uz ograničenu transparentnost i regulisan netransparentnim ugovornim uslovima, projekat je izazvao stalnu zabrinutost u vezi s održivošću duga i suverenitetom. Ipak, uprkos ovim zabrinutostima – i ponovljenim upozorenjima Sjedinjenih Američkih Država i Europske unije – Crna Gora je nastavila strukturirati procese nabavke na način koji favorizuje kineske firme, efektivno osiguravajući njihovu kontinuiranu dominaciju na glavnim infrastrukturnim tenderima.
Ovaj obrazac odražava više od jednostavnog ekonomskog pragmatizma. On otkriva kako se kineski angažman usklađuje i jača preferencije domaćih elita. Vlade na Zapadnom Balkanu suočavaju se sa snažnim pritiskom da ostvare vidljive razvojne rezultate – autoputeve, energetske projekte, digitalnu infrastrukturu – često u kratkim političkim rokovima. Kada se zapadni akteri pokažu sporim, birokratskim ili nevoljnim da finansiraju takve projekte, Kina nudi atraktivnu alternativu. Rezultat je oblik „multiplikacije preferencija“, u kojem kinesko učešće naglašava postojeće političke prioritete umjesto da ih direktno preoblikuje.
Istovremeno, kineski uticaj se proteže izvan finansiranja infrastrukture na suptilnije oblike političkog i društvenog angažmana. Kroz stipendije, studijska putovanja, medisjke razmjene i institucionalna partnerstva, Peking je razvio mreže među političkim, akademskim i administrativnim elitama. U maloj državi poput Crne Gore – gdje su krugovi donošenja odluka ograničeni i visoko povezani – takav kontakt može imati nesrazmjerne efekte. Vremenom, normalizuje prisustvo Kine, gradi povjerenje među ključnim akterima i smanjuje otpor prema dubljoj saradnji.
Ova zalaganja su dio šire strategije uvjeravanja, u kojoj Kina nastoji oblikovati percepcije, a ne nametati rezultate. Naglašavajući narative o „saradnji u kojoj svi dobijaju“, tehnološkoj efikasnosti i depolitiziranom razvoju, Peking se predstavlja kao pragmatičan partner koji nije zabrinut za unutrašnje političke aranžmane. Ovo je u oštroj suprotnosti s pristupom EU koji je vođen uslovljavanjem, te se stoga često doživljava kao nametljiv, spor i tehnokratski. U ovom komparativnom kontekstu, kineski model može izgledati ne samo privlačno, već i efikasnije.
Kumulativni efekat je postepena promjena u donošenju političkih odluka unutar regiona. Kineski projekti često uključuju netransparentne prakse ugovaranja, klauzule o povjerljivosti i ograničen javni nadzor, što sve slabi institucionalnu odgovornost. Saradnja u telekomunikacijama s kineskim firmama uvodi dodatne slojeve tehnološke zavisnosti, što izaziva zabrinutost u vezi s upravljanjem podacima i regulatornim kapacitetima. Iako nijedan od ovih elemenata pojedinačno ne predstavlja namjernu subverziju, zajedno stvaraju strukturne uslove koji otežavaju održavanje demokratskog upravljanja.
Važno je napomenuti da kineski uticaj ne djeluje izolovano. On se preklapa s aktivnostima drugih vanjskih aktera, posebno Rusije, a ponekad ih i pojačava. Dok se Moskva fokusira na kreiranje političkih poremećaja i ideološku polarizaciju, Kina pruža ekonomske resurse i razvojne narative koji stabiliziraju postojeće strukture moći. Ova neformalna podjela rada stvara komplementarni ekosistem uticaja: Rusija destabilizira reforme orijentirane prema Zapadu, dok Kina nudi alternativne puteve koji smanjuju troškove otpora.
Odgovor Zapada bio je neujednačen. Europska unija ostaje dominantni ekonomski partner regije, ali je proces njenog proširenja zastao, potkopavajući njen politički kredibilitet. U međuvremeni, Sjedinjene Američke Države su tek nedavno počele ponovo sistematičnije da se angažuju. Zakonodavne inicijative poput Zakona o prosperitetu Zapadnog Balkana i odredbe Zakona o nacionalnoj odbrani signaliziraju priznanje da ekonomsko državništvo i demokratska otpornost moraju biti ključni za strategiju SAD-a. Međutim, transformisanje ovih okvira u konkretne rezultate na terenu proces je koji i dalje traje.
Crna Gora je istovremeno primjer rizika od kontinuiranog nedovoljnog angažmana Zapada i mogućnosti za rekalibraciju. Uprkos rastućem kineskom uticaju, zemlja ostaje formalno usklađena s euroatlantskim institucijama i zadržava određeni stepen otvorenosti prema zapadnom partnerstvu. Javna podrška NATO-u i dalje postoji, a civilno društvo, iako pod pritiskom, ostaje aktivno. Ovi faktori ukazuju na to da kinesko „osvajanje“ nije ni potpuno ni nepovratno.
Međutim, putanja je jasna. U odsustvu kredibilnih zapadnih alternativa, kineski angažman postaje strukturno ugrađen u ključne sektore crnogorske ekonomije i političkog sistema. Uslovi javnih nabavki i dalje favoriziraju kineske firme, diplomatski kontakti se intenziviraju, a saradnja se širi na digitalne i potencijalno sigurnosne domene. Svaki postepeni korak produbljuje ovisnost i sužava buduće političke opcije.
Strateški izazov, stoga, nije samo suprotstaviti se kineskom uticaju, već razumjeti njegovu prirodu. Kina ne nastoji replicirati ruske revolucionarne taktike, niti ima za cilj izvoziti rigidni ideološki model. Umjesto toga, djeluje kroz usklađivanje, podsticaje i postepenu integraciju – koristeći ekonomske alate za oblikovanje političkih ishoda tokom vremena. To čini njen uticaj manje vidljivim, ali i otpornijim.
Za kreatore politike u Vašingtonu i Briselu, ovo zahtijeva promjenu perspektive. Nadmetanje s Kinom na Zapadnom Balkanu neće dati rezultate samo retorikom ili sigurnosnim garancijama. Ono zahtijeva održivi ekonomski angažman, vidljive razvojne alternative i obnovljenu posvećenost demokratskom upravljanju koje donosi opipljive koristi. Iznad svega, ono zahtijeva prepoznavanje da se borba za uticaj u regiji više ne definira isključivo time ko remeti, već ko gradi – i pod kojim uslovima.
Kina to već neko vrijeme zna. Zapad je tek počinje sustizati.
Danilo Kalezic. Montenegrin political scientist
Članci objavljeni u rubrici “Mišljenja” odražavaju osobno mišljenje autora i ne trebaju se smatrati službenim stavom Centra
