Uniforma ushtarake ruse, pushkë sulmi, emblema, video nga jeta në vijën e frontit dhe mbështetje e hapur për luftën kundër Ukrainës. Javët e fundit, postimet në llogaritë në Instagram të personave nga Mali i Zi, të cilët, duke gjykuar nga përmbajtja, shërbejnë në formacione të armatosura ruse, janë bërë gjithnjë e më shumë temë diskutimi në hapësirën mediatike malazeze. Disa prej tyre janë aq të prirur të shfaqin detaje të qëndrimit të tyre në Rusi, saqë në fakt po lënë pas prova dixhitale që mund t’u shërbejnë hetimeve të ardhshme të organeve të zbatimit të ligjit.
Në diskutimet publike janë përmendur tashmë disa emra: Miloš R., Zdravko S., Ilija V., Danilo O., Vasilije P., Lazar R., Vasilije M. dhe Žarko P. Ata vijnë nga qyteti bregdetar i Budvës, nga Nikshiqi (qyteti i dytë më i madh i vendit), si dhe nga komunat e Danilovgradit dhe Zetës (pranë kryeqytetit, Podgoricës). Disa prej tyre kanë një të kaluar të qartë kriminale. Llogaritë në fjalë kanë tërhequr vëmendjen për shkak të postimeve që shfaqin simbole ushtarake, burra të armatosur, personel ushtarak rus dhe materiale që lidhen me luftën. Disa fotografi dhe video krijojnë përshtypjen se autorët e tyre ndodhen fizikisht në një mjedis ushtarak.
Sigurisht, një fotografi me uniformë ushtarake nuk provon, në vetvete, pjesëmarrjen e drejtpërdrejtë në luftime, e aq më pak në vijën e frontit. Megjithatë, sasia e madhe e materialeve të tilla, të qasshme për publikun, ngre një pyetje që shteti malazez vështirë se mund ta shpërfillë: sa persona të lidhur me Malin e Zi po luftojnë realisht kundër Ukrainës, kush po i ndihmon të bashkohen me formacionet ruse dhe çfarë do të ndodhë kur ata të kthehen?
Kjo çështje nuk është e re për Malin e Zi. Në korrik të vitit 2015, Agjencia për Sigurinë Kombëtare (ANB) u deklaroi mediave malazeze se pesë shtetas malazezë kishin luftuar në krah të formacioneve pro-ruse gjatë luftës në Ukrainën lindore, në periudhën 2014–2015. Njëri prej tyre u dënua pas kthimit, ndërsa të tjerët, sipas shërbimit të sigurisë, nuk u kthyen më në vend. Megjithatë, ANB-ja gjithashtu deklaroi se, që nga fillimi i pushtimit rus në shkallë të gjerë në shkurt të vitit 2022, nuk kishte informacione të konfirmuara për pjesëmarrës të rinj malazezë në luftë.
Sot ky vlerësim duket i pakompletë, pasi prania e shtetasve malazezë në radhët e ushtrisë së shtetit agresor është bërë e dukshme. Gjatë vitit të fundit kanë dalë në pah procedura të reja penale, materiale të disponueshme publikisht dhe prova që e bëjnë të mundur ta diskutojmë këtë problem në terma shumë më konkretë. Ende nuk ka një shifër të përgjithshme të besueshme për numrin e personave të tillë, por ai është qartazi në rritje.
Nga radikalizmi ortodoks te kontrata me Rusinë
Pse një shtetas i një shteti të vogël ballkanik, i cili është anëtar i NATO-s prej gati një dekade dhe po i afrohet anëtarësimit në BE, vendos të shkojë e të luftojë për Rusinë?
Nuk ka një përgjigje të vetme. Pas ngjashmërisë së jashtme të simbolikës ushtarake mund të fshihen biografi, motive dhe rrethana personale krejt të ndryshme. Shpesh, për ta Rusia është para së gjithash një pikë referimi ideologjike. Për të tjerë, pjesëmarrja në luftë mund të jetë një mënyrë për të fituar para, për të zgjidhur probleme financiare ose për t’iu shmangur borxheve apo ndjekjes penale në vendin e tyre. Gjithashtu, ka individë nga qarqet kriminale që kërkojnë aventura dhe që tërhiqen nga paratë, armët, dhuna dhe mundësia për të ndryshuar situatën e tyre personale.
Komponenti ideologjik është qartazi më i dukshmi. Brenda një pjese të mjedisit të radikalizuar pro-serb në Mal të Zi, Rusia portretizohet prej vitesh si mbrojtësja e fundit e madhe e Ortodoksisë, e popullit serb dhe e vlerave tradicionale. Në një botëkuptim të tillë, lufta kundër Ukrainës nuk shihet përmes prizmit të së drejtës ndërkombëtare apo të integritetit territorial, por si një përballje midis Rusisë, nga njëra anë, dhe NATO-s e Perëndimit kolektiv, nga ana tjetër.
Ky botëkuptim u formësua shumë kohë përpara vitit 2022. Ai u ushqye nga deklarata politike, media të caktuara, organizata nacionaliste dhe përhapja e propagandës ruse. Ukraina zakonisht nuk paraqitet si një shtet i pavarur që mbrohet nga agresioni, por si një instrument i politikës perëndimore kundër Moskës.
Megjithatë, është e rëndësishme që besimi ortodoks apo identiteti kombëtar serb të mos barazohen me radikalizmin. Mes serbëve të Malit të Zi nuk ka mbështetje unanime dhe të padiskutueshme për luftën agresive të Rusisë kundër Ukrainës. Por pikërisht ky mjedis karakterizohet nga ndjenja të forta rusofile dhe skepticizëm ndaj Shteteve të Bashkuara, Evropës dhe NATO-s. Problemi i shndërrimit të rusofilisë në përfshirje konkrete në luftë, në krah të Rusisë, krijohet nga një segment specifik “i tensionuar” i hapësirës politike dhe mediatike, ku simbolet fetare dhe kombëtare përdoren për të justifikuar agresionin rus dhe për të romantizuar shërbimin ushtarak në anën e Moskës. Fatkeqësisht, edhe Kisha Ortodokse Serbe luan një rol të rëndësishëm në këto procese: ajo është bashkësia më e madhe fetare në Mal të Zi dhe, njëkohësisht, një institucion kyç shoqëror pro-rus.
Ushtria ruse, nga ana e saj, ofron një mundësi mjaft konkrete për ta vënë në praktikë këtë botëkuptim. Shtetasit e huaj rekrutohen për shërbim me kontratë, me premtime për pagesa të mëdha të menjëhershme, paga mujore dhe përfitime të tjera. Për një person që ka borxhe, të ardhura të paqëndrueshme ose nuk sheh asnjë perspektivë në jetë, një ofertë e tillë mund të jetë më bindëse se argumentet ideologjike.
Kështu, një vullnetar hipotetik nga Ballkani nuk është domosdoshmërisht mbështetës i bindur i imperializmit rus. Ai mund të kombinojë simpatinë për Putinin me llogaritje pragmatike, probleme personale dhe dëshirën për të fituar para nga lufta.
Një aspekt tjetër i problemit të mercenarëve nga Mali i Zi është lidhja e mundshme me qarqet kriminale. Në Malin e Zi, ku veprimtaria e grupeve të krimit të organizuar mbetet një nga sfidat serioze të shtetit, pjesëmarrja e personave me të kaluar kriminale në formacione ushtarake të huaja kërkon vëmendje të veçantë. Trajnimi luftarak, njohja me armët, kontaktet me personelin ushtarak rus dhe mundësia për të marrë fonde nga jashtë krijojnë rreziqe që shtrihen shumë përtej frontit ukrainas. Bazuar në informacione nga burime të hapura, tashmë mund të flitet për ekzistencën e një ose disa rrjeteve të organizuara të mercenarëve malazezë. Këtë e tregojnë edhe komunikimet publike në rrjetet sociale të individëve në fjalë, të cilët krenohen me praninë e tyre në radhët e formacioneve të armatosura ruse (afinitet ideologjik, fotografi të përbashkëta etj.).
Operacioni “Luhansk”: Problemi nuk është më thjesht teorik
Rasti më domethënës i dokumentuar publikisht nga organet e zbatimit të ligjit ishte Operacioni “Luhansk”, i ndërmarrë nga policia malazeze më 27 nëntor 2025.
Në atë kohë, Danko S. u ndalua në Danilovgrad dhe prokurorët e akuzuan për pjesëmarrje në një formacion të armatosur rus në territorin e pushtuar të Ukrainës. Gjatë operacionit, oficerët e zbatimit të ligjit kontrolluan 13 lokacione në Danilovgrad, Podgoricë dhe Nikshiq. U sekuestruan 24 armë zjarri, më shumë se një mijë fishekë, uniforma ushtarake, pajisje, dokumente të huaja dhe simbole të formacioneve të armatosura.
Policia raportoi gjithashtu për 1,5 milionë euro në llogarinë e të dyshuarit kryesor, duke i lidhur këto fonde me pjesëmarrjen e tij të pretenduar në luftë. I akuzuari më vonë i mohoi këto pretendime dhe deklaroi gjithashtu se nuk ishte shtetas i Malit të Zi. Në shkurt të vitit 2026, Gjykata e Lartë në Podgoricë shqyrtoi çështjen e konfirmimit të shtetësisë së tij ruse. Sipas aktakuzës, ai akuzohet për pjesëmarrje në një formacion pro-rus midis shtatorit 2023 dhe shtatorit 2024. Danko S. e mohon fajësinë.
Ky rast nuk mund të përfshihet automatikisht në statistikat mbi shtetasit malazezë që kanë luftuar për Rusinë, pasi shtetësia e të akuzuarit është objekt mosmarrëveshjeje gjyqësore. Megjithatë, operacioni tregoi se në territorin e Malit të Zi ka padyshim individë, pjesëmarrja e të cilëve në formacione të armatosura ruse, transaksionet e tyre financiare dhe lidhjet me mjedise të caktuara paraushtarake përbëjnë bazë për hetime të mëtejshme.
Armët meritojnë vëmendje të veçantë. Sekuestrimi i një sasie të madhe armatimi ilustron qartë sa komplekse mund të jetë infrastruktura kriminale që rrethon mjediset nën vëzhgimin e organeve të zbatimit të ligjit.
Këtu lind pyetja më shqetësuese: a janë personat që kthehen nga lufta e Rusisë thjesht shkelës individualë të ligjit, apo mund të bëhen pjesë e rrjeteve vendase ekzistuese, të lidhura me dhunën, armët e paligjshme dhe lëvizjet politike radikale?
Ende nuk ka një përgjigje të plotë dhe përfundimtare. Por për një shtet me një popullsi prej pak më shumë se 620 000 banorësh, edhe një numër i vogël personash të tillë mund të përbëjë një problem të ndjeshëm për sistemin e zbatimit të ligjit. Kjo vlen sidomos për të ardhmen, kur individë të tillë me përvojë mund të kthehen lehtësisht, duke marrë me vete “bagazhin e përvojës”, në radhët e klaneve mafioze ose mund të shndërrohen në agjentë efektivë rusë për destabilizim dhe operacione hibride në Mal të Zi.
Rrjetet sociale si vitrinë për luftën dhe rekrutimin e mundshëm
Një tjetër karakteristikë e situatës aktuale është natyra e saj publike. Personeli ushtarak rus dhe mbështetësit e tyre të huaj i përdorin gjerësisht Instagramin, Telegramin dhe TikTok-un për të shfaqur jetën ushtarake. Aty lufta shpesh paraqitet si një ndërthurje aventure, vëllazërie mashkullore, romantizmi nacionalist dhe mundësie për të fituar shpejt para. Pikërisht për këtë arsye, rrjetet sociale kanë interes të dyfishtë për zbatimin e ligjit.
Së pari, ato mund të përmbajnë prova dixhitale: fotografi, data, shenja dalluese ushtarake, video nga vende të caktuara, informacione për qëndrimet në Rusi ose për kontaktet me personel tjetër ushtarak. Të marra së bashku, materiale të tilla ndonjëherë e bëjnë të mundur rindërtimin e rrjedhës së përgjithshme të ngjarjeve edhe pa qasje në regjistrat e mbyllur shtetërorë.
Së dyti, vetë shfaqja e shërbimit në ushtrinë ruse mund të ndikojë te njerëzit e tjerë, sidomos kur postimet ushtarake shoqërohen me komente miratuese, slogane ideologjike, rrëfime për përfitime materiale ose ftesa për t’u bashkuar.
Shkalla në të cilën kjo shndërrohet në rekrutim të organizuar të qytetarëve malazezë ende duhet të përcaktohet. Por pikërisht ky aspekt është me interes të veçantë. Në fund të fundit, ka një ndryshim themelor midis një personi që udhëton i pavarur në Rusi dhe nënshkruan një kontratë, dhe një grupi njerëzish që u ndihmojnë të tjerëve të përgatisin dokumente, të organizojnë udhëtime, të sigurojnë kontakte me strukturat ushtarake ruse ose që marrin pagesë për këtë.
Ndërmjetës të tillë, nëse aktivitetet e tyre vërtetohen, do të përbënin një kërcënim dukshëm më serioz se entuziastët individualë të simbolikës ushtarake.
Në fakt, për makinën ushtarake ruse, rrjetet sociale po shndërrohen gradualisht jo vetëm në mjet propagande, por edhe në hapësirë për normalizimin e shërbimit ushtarak me kontratë. Një person që sot pozon me flamurin rus dhe shpërndan video nga fronti, nesër mund të bëhet shembull për dikë në rrethin e tij.
Ligji ekziston. Çështja është zbatimi i tij
Pjesëmarrja në formacione të armatosura të huaja është kriminalizuar në Mal të Zi që nga viti 2015.
Neni 449b i Kodit Penal parashikon dënim me burg nga gjashtë muaj deri në pesë vjet për pjesëmarrje të paligjshme në formacione të tilla, si dhe dënim me burg nga dy deri në dhjetë vjet për organizimin, rekrutimin, përgatitjen ose transportimin e personave për këtë qëllim. Ligji mbulon gjithashtu forma të caktuara të financimit të aktiviteteve të tilla. Pra, problemi nuk është mungesa e një kuadri ligjor.
Që në vitin 2017, në Podgoricë është dhënë një dënim për pjesëmarrjen e një shtetasi malazez në një formacion të armatosur të të vetëshpallurës “DPR” (Republika Popullore e Donjeckut). Ekziston praktikë gjyqësore përkatëse, megjithëse ajo mbetet e kufizuar.
Ndjekja penale efektive kërkon prova të qarta për pjesëmarrjen në një formacion, identifikimin e individit dhe statusin e tij ligjor, si dhe konfirmimin e veprimeve përkatëse të kryera jashtë vendit. Në disa raste, marrja e një shtetësie tjetër mund të krijojë ndërlikim shtesë. Rasti i Danko S.-it, i përmendur më lart, mund të shërbejë si shembull se sa të rëndësishme bëhen këto rrethana.
Prandaj kërkohet punë sistematike nga policia, prokuroria dhe ANB-ja. Kjo ka të bëjë, para së gjithash, me përcaktimin e numrit real të personave të lidhur me Malin e Zi që shërbejnë në formacione ruse; hetimin e rekrutuesve të mundshëm vendas; monitorimin e rrjedhave të paligjshme financiare; si dhe vlerësimin e rreziqeve që lidhen me kthimin e personave që kanë fituar përvojë luftarake.
Ky aspekt i fundit meriton vëmendje të veçantë, pasi kombinimi i trajnimit ushtarak, përvojës së dhunës, bindjeve radikale dhe lidhjeve të mundshme kriminale krijon rreziqe që shteti ka për detyrë t’i vlerësojë. Për Malin e Zi, si anëtar i NATO-s, kontaktet e mundshme midis individëve të tillë dhe strukturave ushtarake e të inteligjencës ruse kanë rëndësi shtesë.
Mungesa e raporteve publike për raste të reja nuk do të thotë domosdoshmërisht se organet e zbatimit të ligjit nuk po bëjnë asgjë. Megjithatë, publiku ka të drejtë të marrë informacion të përgjithshëm mbi përmasat e problemit dhe rezultatet e zbatimit të ligjit.
Në fillim të tetorit, institucionet malazeze treguan tashmë aktivitet përballë rreziqeve të sigurisë që vijnë nga pala ruse. Më 9 tetor, policia dhe ANB-ja ndaluan dhe më pas dëbuan nga vendi Mikhail Zvinchuk-un, i cili është nën sanksione, kreun e projektit rus informativ pro-luftë “Rybar”, së bashku me disa nga punonjësit e tij. Operacioni tërhoqi vëmendje të konsiderueshme për shkak të rolit të këtij rrjeti në përhapjen e propagandës së Kremlinit. Ky është një rast i veçantë, por tregon një kontekst më të gjerë sigurie: aktiviteti rus në Mal të Zi prej kohësh nuk kufizohet më vetëm në deklaratat e ambasadës, simpatitë politike të disa partive, klerin vendas të Kishës Ortodokse Serbe apo mosmarrëveshjet lidhur me sanksionet.
Ndikimi rus merr forma të ndryshme, nga fushatat informative te kontaktet personale, udhëtimet dhe aktivitetet e individëve të interesuar për bashkëpunim ushtarak me Moskën. Secila prej këtyre formave kërkon vlerësimin e vet ligjor.
Mali i Zi ndodhet në fazën përfundimtare të negociatave për anëtarësim në BE. Kursi i tij i politikës së jashtme parashikon përafrim të plotë me sanksionet evropiane kundër Rusisë dhe mbështetje për integritetin territorial të Ukrainës. Kjo ndryshon thelbësisht nga ajo pjesë e skenës politike të brendshme ku lufta kundër Ukrainës perceptohet ende si një kauzë e pranueshme, madje edhe heroike.
Pikërisht për këtë arsye, çështja e pjesëmarrësve malazezë në luftën e Rusisë është aktualisht kaq e ndjeshme dhe e rëndësishme. Ajo lidhet me aftësinë e shtetit për të frenuar radikalizimin, për t’iu kundërvënë rekrutimit të mundshëm të qytetarëve të tij dhe për të parandaluar shfaqjen e vatrave të reja dhune pas kthimit të këtyre personave nga fronti.
Nuk dihet me saktësi sa janë në të vërtetë këta persona: pesë, dhjetë apo më shumë. Rrjetet sociale nuk mund të zëvendësojnë një regjistër zyrtar të pjesëmarrësve në luftë, por do të ishte e pamatur të shpërfillej përmbajtja e tyre, sidomos tani, kur vetë përdoruesit shfaqin gjithnjë e më hapur detaje që, në rrethana të tjera, do të duhej të zbuloheshin përmes hetimeve të gjata.
Politikanë të caktuar malazezë mund ta justifikojnë mbështetjen për Rusinë sa të duan, duke përmendur afërsinë historike, vëllazërinë ortodokse apo kritikat ndaj NATO-s. Por pjesëmarrja e personave të lidhur me Malin e Zi në luftën kundër Ukrainës është një çështje krejt tjetër, me aspekte specifike që lidhen me të drejtën penale dhe sigurinë.
Dhe nëse këta persona kthehen përfundimisht në atdhe, vendi nuk do të përballet thjesht me propagandën abstrakte ruse, por me pasojat e saj tejet reale.
Grupi Analitik i CWBS
