Në pritje të kryeministrit student dhe kulturës së përkujtimit të dy revolucioneve të tetorit – Boris Varga

Në pritje të kryeministrit student dhe kulturës së përkujtimit të dy revolucioneve të tetorit – Boris Varga

Propaganda e Kremlinit po fshin kulturën e përkujtimit të ndryshimeve demokratike në Serbi

Periudha midis fitores zgjedhore të “Listës Studentore” dhe konstituimit të Kuvendit Kombëtar të Republikës së Serbisë u shënua nga shembja e shpejtë – si një shtëpi prej letrash – e hierarkisë autokratike të Partisë Përparimtare Serbe dhe Aleksandar Vuçiçit.

Megjithëse Partia Përparimtare Serbe mbeti formalisht në pushtet, menjëherë pas zgjedhjeve nisi një valë ndjekjesh penale, ndalimesh, shkarkimesh dhe dorëheqjesh të drejtuesve të institucioneve shtetërore dhe publike, veçanërisht atyre që ndodheshin në qendër të vëmendjes mediatike, si policia dhe transmetuesit publikë.

Shteti i kapur u çlirua papritur. Dukej sikur, ende pa u formuar “qeveria studentore”, kërkesa e parë e protestave studentore dhe qytetare, që datojnë që nga nëntori i vitit 2024, kishte filluar të zbatohej: që “institucionet duhet të fillojnë të bëjnë punën e tyre”.

Megjithatë, a kanë filluar vërtet të funksionojnë dhe të “punojnë” institucionet e Serbisë, apo bëhet fjalë për drejtuesit e këtyre institucioneve që po pozicionohen në prag të qeverisë së re dhe po lajnë hesapet mes tyre – brenda sistemit të mëparshëm – në një vakum autoriteti politik? Kjo e dyta është më e mundshme. Fenomeni i “kalimit në anën tjetër” – te “fituesit” – në mënyrë të papritur dhe masive, është parë në çdo ndryshim të madh politik në Serbi: nga rënia e komunizmit, përmes rrëzimit të Sllobodan Millosheviçit, e deri te ardhja në pushtet e ish-radikalëve dhe Partisë Përparimtare Serbe.

Pra, në këtë periudhë tranzicioni, po zhduken gjurmët, provat dhe lidhjet me “humbësit”, ndërkohë që aktorët e rinj politikë përgatiten të marrin në dorë institucione krejtësisht të shkatërruara, në një shoqëri të infektuar nga klientelizmi dhe korrupsioni. Një faktor tjetër është frika e kampit të “ish-pushtetarëve” nga revanshizmi – diçka që shumë votues të “Listës Studentore” e presin në formën e një lustracioni të civilizuar.

Eksperiment në Demokracinë e Drejtpërdrejtë

Sipas deklaratave, studentët po punojnë intensivisht për formimin e qeverisë së re, ndërkohë që prej kohësh po hartohet një program prej qindra faqesh, nga i cili, gjatë fushatës zgjedhore, pamë vetëm versionin e shkurtuar: “Planin Studentor me 11 Pika”.

Me ardhjen në pushtet të “Listës Studentore”, ora e rërës është kthyer përmbys dhe koha ka filluar të ecë kundër fituesve. Pritshmëritë e votuesve të tyre për të parë rezultate janë jashtëzakonisht të larta, ndërsa 6 deri në 12 muajt e parë pas formimit të qeverisë do të jenë vendimtarë.

Një problem tjetër është fakti se Partia Progresive Serbe mban pushtetin në pothuajse të gjitha qeverisjet vendore në Serbi, gjë që e bën tejet të vështirë zbatimin e reformave ekonomike. Aleksandar Vuçiç nuk është larguar ende për në Moskë, pasi vlerëson se në këto zgjedhje të parakohshme parlamentare ka marrë një numër votash jo shumë më të vogël se në vitin 2023.

Zgjedhja e kryeministrit të “qeverisë studentore” do t’i japë fund fazës pa lider të veprimtarisë së “Listës Studentore”. Duke gjykuar nga raportimet se qeveria e re serbe po formohet më tepër nëpër plenumet studentore sesa përmes konsultimeve me deputetët e “Listës Studentore”, është e qartë se fituesit e zgjedhjeve kanë dy qendra pushteti: njëra shoqërore — ku ndodhen studentët — dhe tjetra politike — ku ndodhen deputetët e tyre.

Sipas Kushtetutës së Serbisë, mandati parlamentar i përket deputetit, e jo listës zgjedhore apo organizatës politike që e ka propozuar atë listë. Teorikisht, nëse studentët do të donin t’ua besonin mandatet parlamentare njerëzve më të aftë dhe më të zgjuar, atëherë qeveria dhe ministrat duhet të zgjidheshin nga vetë deputetët, pa ndërhyrjen e pleneumeve studentore.

Megjithatë, në praktikë vlen edhe urtësia e vjetër popullore se “pushteti ka prirjen të korruptojë”. Në shtetet në tranzicion që përballen me përçarje të thella shoqërore, siç është Serbia, procesi demokratik nuk mund t’u lihet veprimeve spontane – qoftë edhe të një grupi prej 140 personash me arsimim të lartë që kanë fituar zgjedhjet. “Drejtësia revolucionare” nënkupton që studentët të vazhdojnë të “mbikëqyrin” ata deputetë, ndonëse një praktikë e tillë është krejtësisht jodemokratike në jetën parlamentare. Një situatë e ngjashme ekzistonte pas 5 tetorit 2000, kur lëvizja rinore dhe studentore “Otpor” nisi fushatën “Ne po ju vëzhgojmë”, me qëllim monitorimin e qeverisë së formuar nga koalicioni i gjerë “Opozita Demokratike e Serbisë”, i cili në atë kohë kishte mundur në zgjedhje Slobodan Millosheviçin dhe Partinë e tij Socialiste të Serbisë.

A do të mbizotërojë eksperimenti i demokracisë së drejtpërdrejtë – të cilin studentët serbë po e zbatojnë me sukses tash e dy vjet – në një botë të demokracisë përfaqësuese? Kjo është pyetja kyçe, sepse deri më tani studentët na kanë mahnitur vetëm me metodat e tyre të ligjshme të demokracisë së drejtpërdrejtë – nga plenumet studentore e deri te asambletë qytetare në pushtetin vendor – të cilat, pas tubimeve protestuese, tashmë mund të shndërrohen në kërkesa e propozime publike, si dhe në nisma qytetare.

Vrima të zeza në kulturën e kujtesës

Këtu kthehemi te studentët e lëvizjes “Otpor” dhe te historia e revolucioneve moderne serbe, brenda kulturës së shtrembëruar të kujtesës kolektive në Serbi. Është një temë që e ka zanafillën te e ashtuquajtura “Revolucion Anti-Burokratik” – ose “Revolucioni i Kosit” – një ngjarje gjerësisht e njohur, e cila ndodhi në kundërshtim me valën demokratike emancipuese të vitit 1989 në Evropën Juglindore socialiste.

Kultura politike dhe kultura e kujtesës në Serbi nuk i njohin revolucionet moderne demokratike, siç është revolucioni i “5 Tetorit” të vitit 2000. Kjo ndodh sepse narrativat e Kremlinit për një “revolucion me ngjyra” arritën ta paraqesin atë si një grusht shteti të kryer nga “mercenarë” serbë, me ndihmën e CIA-s dhe shërbimeve të tjera sekrete perëndimore.

Çdo vit, më 5 tetor, aktivistët e “Otpor”-it festojnë mes miqsh fitoren e tyre të shkëlqyer e paqësore kundër kriminelit të rrezikshëm të luftës në Ballkan, Slobodan Millosheviçit – i cili nuk u dënua kurrë. Ata ndihen në siklet që duhet të justifikohen se nuk janë “tradhtarë”, në vend që të krenohen me faktin se kanë ndihmuar studentë në Gjeorgji, Ukrainë, Moldavi, Bjellorusi e gjetkë, që edhe ata t’i rrëzonin diktatorët e tyre post-komunistë në mënyrë paqësore.

Për shkak të narrativës mediatike pro-ruse të Partisë Përparimtare Serbe, edhe vetë qytetarët serbë nuk janë më të sigurt nëse ishin ata që e rrëzuan Millosheviçin përmes votimeve masive – duke mbrojtur kështu vullnetin zgjedhor të qytetarëve – apo nëse bëhej fjalë për një “grusht shteti policor” të planifikuar paraprakisht. Këto janë vrima të zeza në kulturën e kujtesës, të cilat kërcënojnë që, në të ardhmen, edhe këtë lëvizje të re studentore ta shndërrojnë në një lloj lëvizjeje “tradhtare”. Në Ukrainë, aktivistët serbë të lëvizjes “Otpor” jo vetëm që mbahen mend më mirë sesa në vendin e tyre, por 21 nëntori njihet si “Dita e Dinjitetit dhe Lirisë” – një festë zyrtare shtetërore që përkujton dy revolucione ukrainase: Revolucionin “Portokalli” të vitit 2004 dhe “Revolucionin e Dinjitetit” të vitit 2014.

Studentët në Serbi jo vetëm që kanë kaluar dy vjet duke u detyruar vazhdimisht të shfajësohen, duke thënë se nuk duan ndonjë “revolucion me ngjyra” – akuzë që Vuçiçi dhe makineria ruse e propagandës ua bënin çdo ditë – por mungon gjithashtu vetëdija se, më 25 tetor 2026, ndodhi pikërisht i dyti “revolucion zgjedhor” serb.

Dhe, sipas përkufizimit, pikërisht kjo është ajo që ndodhi: mobilizim masiv i votuesve kundër një udhëheqësi autokratik, monitorim i shtuar i procesit zgjedhor dhe parandalim i mashtrimeve, një atmosferë e ngjashme me atë të një referendumi, si dhe aktivizëm rinor që përdor metoda të luftës jo të dhunshme.

Në ndërgjegjen politike të Serbisë nuk ka një dallim të qartë mes kohës “para” dhe “pas” tiranit. “Viktimat” dhe “autorët” ngatërrohen me njëri-tjetrin. Ata që ndërrojnë vazhdimisht krahun bëhen diçka e zakonshme; pa asnjë pasojë, ata thjesht kalojnë nga kampi i vjetër “humbës” në atë të riun “fitues”…

Vetëm kur tetori, në kalendarin shtetëror serb, të shndërrohet në një muaj revolucionesh dhe të bëhet pjesë e kulturës së kujtesës, Serbia do të mund të dalë nga ajo “Ditë e Marmotës” – një cikël i përsëritur pafundësisht prej dekadash – ku lëvizet vazhdimisht në rreth: nga rruga te udhëheqësi autokratik dhe sërish mbrapsht.

Boris Varga. Serbian political scientist and journalist.

Materialet e publikuara në rubrikën “Opinionet” pasqyrojnë mendimin personal të autorit dhe mund të mos përkojnë me qëndrimin e Qendrës