Energjia po bëhet gjithnjë e më shumë një ndër instrumentet kryesore të ndikimit gjeopolitik në Ballkanin Perëndimor. Për Shtetet e Bashkuara, forcimi i pranisë në këtë sektor nënkupton jo vetëm zgjerim ekonomik, por edhe një përpjekje për të reduktuar varësinë e rajonit nga burimet energjetike ruse, për të kufizuar ndikimin politik të Moskës dhe për të konsoliduar pozicionet e veta strategjike në Evropën Juglindore.
Gjatë vitit 2026, Uashingtoni ka ndërmarrë tashmë një varg hapash që tregojnë natyrën sistematike të kësaj politike: nga mbështetja e projekteve të reja të infrastrukturës deri te promovimi i gazit natyror të lëngshëm amerikan në tregjet rajonale. Në të njëjtën kohë, zbatimi praktik i këtyre planeve po hasë pengesa politike, institucionale dhe gjeo-ekonomike — gjë që është veçanërisht e dukshme në rastet e Serbisë dhe Bosnjës dhe Hercegovinës.
Energjia si Prioritet
Në fund të vitit 2025, Kongresi i SHBA-së miratoi Aktin e Demokracisë dhe Prosperitetit të Ballkanit Perëndimor si pjesë e Aktit të Autorizimit të Mbrojtjes Kombëtare (NDAA) për Vitin Fiskal 2026. Dokumenti e shpalli sektorin e energjisë fushë prioritare të politikës amerikane në rajon.
“NDAA e re përcakton një strategji afatgjatë të SHBA-së për rajonin me energjinë në qendër të saj. Ajo urdhëron bashkëpunimin me vendet e Ballkanit për të diversifikuar burimet e energjisë, për të zvogëluar varësinë nga energjia ruse, për të përshpejtuar kalimin drejt burimeve të rinovueshme dhe për të modernizuar infrastrukturën kundër sulmeve kibernetike dhe ndërhyrjeve të jashtme. Gjithashtu forcon masat e sanksioneve të përdorshme kundër individëve dhe subjekteve që shfrytëzojnë korrupsionin — shpesh nëpërmjet marrëveshjeve të energjisë — për të kërcënuar stabilitetin rajonal”, shkroi David J. Kostelancik i Qendrës për Analizën e Politikave Evropiane (CEPA) në janar të këtij viti.
“Ballkani Perëndimor ndodhet në udhëkryqin gjeopolitik midis institucioneve euroatlantike dhe ndikimit të vazhdueshëm rus e kinez. Për vite me radhë, varësia energjetike ka qenë mjet efektiv në duart e fuqive të paskrupullta për të ushtruar presion. Kontrolli mbi furnizimin, marrëveshjet e errëta të infrastrukturës dhe korrupsioni i lidhur me kontratat e energjisë kanë gërryer qeverisjen demokratike dhe stabilitetin rajonal. Kongresi njohu një realitet themelor: vendet që s’kanë kontroll mbi energjinë e tyre janë më të ekspozuara ndaj presionit, manipulimit dhe destabilizimit”, vuri në dukje ai, duke theksuar: “Kur Kongresi miratoi Aktin e Demokracisë dhe Prosperitetit të Ballkanit Perëndimor si pjesë e NDAA-2026, dërgoi një sinjal të qartë: siguria energjetike në Evropën Juglindore nuk është më çështje periferike ekonomike — është shqetësim thelbësor i sigurisë kombëtare të SHBA-së.”
Hapat Praktikë të Shteteve të Bashkuara
Gjatë muajve të parë të vitit 2026, Shtetet e Bashkuara forcuan ndjeshëm praninë e tyre në tregun e energjisë në Ballkanin Perëndimor, duke e kthyer në mënyrë efektive këtë zonë në element kyç të strategjisë rajonale. Qeveria amerikane dhe kompanitë private po përqendrojnë përpjekjet në projekte madhore që synojnë zhvillimin e infrastrukturës energjetike dhe diversifikimin e furnizimeve, duke pakësuar kështu varësinë e rajonit nga Rusia.
Në fund të prillit, gjatë samitit të Iniciativës së Tre Deteve në Dubrovnik, Kroacia dhe Bosnja dhe Hercegovina nënshkruan një marrëveshje ndërqeveritare për ndërtimin e gazsjellësit “Ndërlidhja Jugore”. Projekti i siguron Bosnjës dhe Hercegovinës qasje në terminalin e LNG-së në ishullin Krk dhe pritet të bëhet element kyç në diversifikimin e furnizimeve me gaz për BiH-në, e cila ka qenë plotësisht e varur nga importet ruse që nga viti 1979.
Sekretari i Energjisë i SHBA-së, Chris Wright, mori pjesë në ceremoninë e nënshkrimit në Dubrovnik. Kompania amerikane AAFS Infrastructure and Energy, e lidhur me ish-anëtarë të ekipit ligjor të Donald Trump, pritet të sigurojë financimin e projektit dhe të bëhet operatore e seksionit të gazsjellësit që kalon nëpër Bosnjë dhe Hercegovinë.
Më 28 prill, Shqipëria nënshkroi një kontratë 20-vjeçare me partnerë amerikanë dhe grekë për importin e gazit natyror të lëngshëm (LNG) nga Shtetet e Bashkuara. Marrëveshja u nënshkrua nga kompania shtetërore ALBGAZ, kompania amerikane Venture Global LNG dhe kompania greke Aktor LNG USA. Vlera e përgjithshme e kontratës është rreth 6 miliardë dollarë dhe parashikon furnizime afatgjata me LNG nga SHBA-ja, si dhe krijimin e një qendre energjie në Vlorë.
Nënshkrimi u bë në prani të ambasadores së SHBA-së në Greqi, Kimberly Guilfoyle, e cila mbërriti në Tiranë posaçërisht për këtë rast. Ajo deklaroi se marrëveshja “përparon axhendën energjetike të Presidentit Donald Trump” dhe “forcon sigurinë energjetike dhe kombëtare të rajonit”.
Në maj, Serbia dhe Maqedonia e Veriut iu bashkuan Korridorit Vertikal të Gazit gjatë një takimi të ministrave të energjisë nga Greqia, Serbia, Maqedonia e Veriut dhe Bullgaria, mbajtur në Athinë. Korridori Vertikal lidh infrastrukturën e vendeve të Evropës Juglindore, duke mundësuar transportin e gazit nga burime jorusse — kryesisht LNG amerikanë të furnizuar nëpërmjet terminaleve greke.
Kështu, politika e re amerikane në rajon po zbatohet në mënyrë aktive dhe, me sa duket, me sukses të konsiderueshëm. Megjithatë, ka pengesa serioze.
E para: nuk ka raste të ngjashme suksesi në tregun e naftës, kryesisht sepse afati për shitjen e aseteve ruse të sanksionuara — Lukoil International dhe Industria e Naftës e Serbisë (NIS) — është zgjatur, dhe deri nga mesi i majit procesi ende nuk kishte përfunduar.
E dyta: edhe në sektorin e gazit ka shenja se procesi i largimit të Rusisë nga tregu rajonal i energjisë nuk do të jetë as i shpejtë, as i lehtë.
“Ndërlidhja Lindore” dhe Kufijtë e Diversifikimit
Më 17 prill, në Banja Luka u nënshkrua kontrata për ndërtimin e një gazsjellësi që do të lidhë Republika Srpska me rrjetin e gazit të Serbisë pranë Zvornikut. Më parë, qeveria e Republika Srpska kishte miratuar ndarjen e mbi një miliard markave (500 milionë euro) buxhetore për ndërtimin e gazsjellësit të njohur si “Ndërlidhja Lindore”.
Edhe pse teorikisht projekti mund të mundësojë furnizime nga burime alternative — si ai azerbajxhanas — aktualisht vetëm gazi rus nga korridori TurkStream/Balkan Stream transportohet nëpërmjet këtij rruge.
Për momentin, “Ndërlidhja Lindore” duket si alternativë pro-ruse ndaj “Ndërlidhjes Jugore” të mbështetur nga Uashingtoni. Udhëheqja e Republika Srpska ka theksuar vazhdimisht se gazi rus do të furnizohej nëpërmjet saj — dhe vazhdon ta bëjë edhe sot. Drejtuesit e RS, përfshirë Milorad Dodik, vizituan Moskën për kremtimet e 9 majit (Ditës së Fitores). Mbulimi mediatik i vizitës u përqendrua kryesisht në temat historike, politike dhe gjeopolitike, ndonëse u diskutuan edhe çështje të tjera. Siç deklaroi Presidenti i RS, Siniša Karan, gjatë takimit me Vladimir Putin vëmendje e veçantë iu kushtua “zbatimit të projekteve të infrastrukturës dhe zhvillimit”, si zhvillimi i infrastrukturës së gazit dhe projekti “Ndërlidhja Lindore”.
Natyrisht, nuk mund të përjashtohet skenari që, pasi Serbia t’i bashkohet Korridorit Vertikal të Gazit (nga viti 2028 e tutje), gazi amerikan i dorëzuar nëpërmjet terminaleve greke të LNG-së të transportohet edhe në Republika Srpska dhe, rrjedhimisht, në Bosnjë dhe Hercegovinë. Megjithatë, ky skenar nuk ka ende asnjë konfirmim.
Faktori Serb dhe Rezistenca ndaj Ndikimit Rus
Autoritetet serbe gjithashtu nuk po japin shenja se po punojnë aktivisht drejt një diversifikimi të vërtetë të importeve të gazit. Përkundrazi, politika e Beogradit synon bashkëpunim të ngushtë me Moskën për të garantuar furnizimin e vazhdueshëm me gaz rus.
Dy fakte e ilustrojnë qartë këtë.
Drejtori i Përgjithshëm i kompanisë shtetërore Srbijagas, Dušan Bajatović, u emërua Konsull Nderi i Federatës Ruse në Vojvodinë në shtator të vitit të kaluar. Kjo tregon pa ekuivok për interesat e kujt lobon — dhe do të vazhdojë të lobojë — menaxheri kryesor i kompanisë shtetërore serbe të gazit.
Një vit më parë, Aleksandar Vulin, i konsideruar politikani më pro-rus i Serbisë, u emërua Kryetar i Bordit Mbikëqyrës të Srbijagas. Më 9 maj, edhe ai mori pjesë në paradën në Moskë dhe zhvilloi një sërë takimesh me përfaqësues të autoriteteve ruse.
Një detaj i rëndësishëm: në vitin 2023, Shtetet e Bashkuara vendosën sanksione ndaj Aleksandar Vulinit, i cili në atë kohë drejtonte Agjencinë e Informacionit të Sigurisë (BIA) të Serbisë. “Veprimi i sotëm kundër Aleksandar Vulinit tregon angazhimin e Shteteve të Bashkuara për të mbajtur përgjegjës individët e përfshirë në veprimtari korruptive që avancojnë axhendat e tyre politike dhe interesat personale në dëm të paqes dhe stabilitetit në Ballkanin Perëndimor. Këto veprimtari korruptive lehtësojnë aktivitetet keqdashëse të Rusisë në Serbi dhe në rajon”, deklaroi atëherë Zyra e Kontrollit të Aseteve të Huaja (OFAC) e Departamentit të Thesarit të SHBA-së.
Shtetet e Bashkuara mund, natyrisht, të heqin kufizimet ndaj Vulinit, siç bënë më parë me Dodikun. Megjithatë, kjo nuk ka gjasa t’i shndërrojë politikanët pro-rusë serbë në lobistë për kompanitë amerikane të energjisë, e as të ndihmojë Uashingtonin në zbatimin e planeve të tij për zgjerimin energjetik në Ballkanin Perëndimor.
Vlen të kujtojmë se administrata aktuale e SHBA-së ka kërkuar me çdo mënyrë të mundshme të ndërtojë marrëdhënie me udhëheqjen serbe të Bosnjës — duke përfshirë heqjen e “sanksioneve të Bidenit” kundër Dodikut dhe bashkëpunëtorëve të tij, si dhe vizitën e Donald Trump Jr. në Banja Luka. Megjithatë, kjo nuk e pengoi aspak udhëheqjen serbe të Bosnjës të vazhdonte bashkëpunimin me Rusinë në sektorin e energjisë, veçanërisht në fushën e gazit.
Pengesa kryesore për zbatimin e prioriteteve të politikës amerikane të përcaktuara në NDAA-2026 nuk është, sidoqoftë, qëndrimi i aktorëve të veçantë rajonalë — por fakti që Rusia nuk ka ndërmend të tërhiqet nga rajoni. Ndërkohë që ka shumë të ngjarë të humbasë tregun e naftës, Moska nuk ka aspak ndërmend të “dorëzojë” sektorin e gazit. Kjo konfirmohet nga hapat dhe deklaratat e fundit ruse, duke përfshirë negociatat e Putinit me delegacionin e Republika Srpska. Në fund të fundit, Uashingtoni nuk është i vetmi që e ka kuptuar se burimet e energjisë janë ndër instrumentet më të fuqishme të gjeopolitikës — Moska e ka kuptuar këtë prej kohësh dhe në mënyrë të përsosur.
Grupi Analitik i CWBS
