A është e mundur qe rasti i Ilia Perekopsky – zëvendëspresident i Telegramit për një kohë të gjatë dhe bashkëpunëtor i ngushtë i Pavel Durov – i ka vënë sërish institucionet boshnjake nën një provë sigurie – apo, nën një test që te mund të arrijnë një ekuilibër midis mundësive të investimit dhe kërcënimeve të mundshme të sigurisë?
Në këtë kontekst, rasti i Ilia Perekopsky, bashkëthemelues i Telegramit dhe bashkëpunëtor i ngushtë i Pavel Durov, i cili në mars 2026 regjistroi vendbanimin e tij në Banja Luka dhe paraqiti një kërkesë për shtetësi boshnjake ndërsa njoftoi planet për të marrë përsipër kompaninë EVA Genesis, përfaqëson shumë më tepër sesa një histori për një investim të veçuar. Është një provë e re për institucionet e Bosnjës dhe Hercegovinës dhe për aftësinë e vendit për të kuptuar marrëdhënien midis ekonomisë, teknologjisë dhe gjeopolitikës.
Thelbi i çështjes nuk është fakti që një “investitor i huaj” dëshiron të investojë në Bosnjë dhe Hercegovinë, por më tepër modeli pas investimeve të tilla: kush dëshiron të investojë, pse dëshiron të investojë dhe në çfarë kushtesh kërkon të krijojë një prani.
Kush është investitori aktual? Sa kapital është i përfshirë dhe kur do të investohet? Sa vende pune do të krijohen dhe çfarë lloj vendesh pune do të jenë ato? Cilat janë detyrimet dhe çfarë garancish ekzistojnë? Çfarë ndodh nëse projekti dështon?
Në rastin e Perekopsky dhe EVA Genesis, publikut i është paraqitur një qëllim investimi, por pothuajse asnjë informacion nuk është vënë në dispozicion në lidhje me strukturën financiare, fazat e projektit ose rezultatet e matshme. Procesi i marrjes së shtetësisë sipas dispozitave të veçanta, bazuar në argumentin e investimeve të ardhshme, i ngre edhe më tej rreziqet.
Mekanizma të tillë ekzistojnë edhe në vende të tjera, por ato në përgjithësi përfshijnë verifikime rigoroze të së kaluarës, detyrime investimi të përcaktuara qartë dhe kritere transparente. Në Bosnjë dhe Hercegovinë, procesi shpesh zhvillohet në rend të kundërt: mbështetja politike vjen e para, ndërsa vetëm më pas lind pyetja nëse ka kapital të vërtetë pas projektit dhe nëse ka një model biznesi të qëndrueshëm.
Për ta bërë situatën edhe më komplekse, Telegram ka pushuar prej kohësh të jetë “thjesht” një aplikacion mesazhesh. Gjatë dekadës së fundit, Telegram është bërë një platformë kyçe në fushatat politike, konfliktet e armatosura, shpërndarjen e informacionit, si dhe përhapjen e dezinformimit.
Pas fillimit të pushtimit të Ukrainës nga Rusia në vitin 2022, Telegram u vu nën shqyrtim të shtuar nga agjencitë perëndimore të sigurisë. Në vitin 2024, autoritetet franceze nisën një hetim ndaj Pavel Durov për akuzat se platforma ishte përdorur për të lehtësuar shpërndarjen e përmbajtjes së paligjshme, pastrimin e parave dhe aktivitete të tjera kriminale.
Bashkimi Evropian ka forcuar më tej detyrimet për platformat kryesore dixhitale përmes Aktit të Shërbimeve Dixhitale (DSA), veçanërisht në lidhje me kërkesat e transparencës dhe heqjen e përmbajtjes së paligjshme.
Në fund të korrikut 2026, sipas informacionit të disponueshëm, Rusia gjithashtu nisi procedurat penale kundër Durov për ndihmë të dyshuar për aktivitete terroriste. Kjo nuk do të thotë që të gjithë të lidhur me Telegram janë automatikisht përgjegjës për të njëjtat akuza, as nuk do të thotë që çdo investim i lidhur me individë të tillë mbart një rrezik sigurie.
Megjithatë, pikërisht për shkak të këtyre kompleksiteteve, shtetet serioze i trajtojnë raste të tilla si çështje strategjike.
Shtetet e Bashkuara kanë kryer për vite me radhë shqyrtime të rrepta të investimeve të huaja përmes mekanizmave të tillë si Komiteti për Investimet e Huaja në Shtetet e Bashkuara (CFIUS), i cili vlerëson rreziqet e mundshme të sigurisë kombëtare. Brenda Bashkimit Evropian, shtetet anëtare kanë krijuar mekanizma kombëtarë shqyrtimi për investimet e huaja direkte, veçanërisht në fusha të tilla si infrastruktura dixhitale, media dhe teknologjia.
Në rajon, Kroacia i kushton rëndësi verifikimit të origjinës së kapitalit dhe historisë së biznesit të investitorëve, Sllovenia kryen vlerësime sigurie për investimet në sektorë strategjikë, ndërsa Serbia ka forcuar mbikëqyrjen e disa investimeve të mëdha pas përvojave negative në të kaluarën.
Bosnja dhe Hercegovina zyrtarisht ka një kornizë ligjore që rregullon investimet e huaja direkte dhe parandalon pastrimin e parave. Legjislacioni i ri AML/CFT kërkon që institucionet kompetente të verifikojnë origjinën e fondeve dhe të raportojnë transaksione të dyshimta.
Bosnja dhe Hercegovina nuk ka një mekanizëm specifik ligjor që do t’u lejonte shtetasve rusë të punësuar ose të angazhuar në sektorin e IT-së të marrin shtetësi përmes një procesi të përshpejtuar. Ashtu si të gjithë shtetasit e tjerë të huaj, ata mund të krijojnë një kompani, të marrin leje qëndrimi të përkohshme dhe të përhershme dhe, pasi të përmbushin kërkesat ligjore, të aplikojnë për shtetësi përmes natyralizimit. Vendimi merret përmes një procedure të përcaktuar që përfshin verifikimin e sigurisë nga autoritetet kompetente.
Megjithatë, ekspertët e sigurisë paralajmërojnë se modelet legjitime të biznesit mund të bëhen kanale të mundshme për aktivitete hibride nëse ato shfrytëzohen për të avancuar interesat politike, ekonomike ose të inteligjencës. Sipas vlerësimeve të tyre, rreziku nuk qëndron në vetë kornizën ligjore, por në mangësitë e mundshme në shqyrtimin e investitorëve dhe identifikimin e pronarëve përfitues të kompanive. Kjo është arsyeja pse vendet evropiane po e forcojnë gjithnjë e më shumë shqyrtimin e investimeve të huaja në sektorë të ndjeshëm, duke përfshirë teknologjinë e informacionit, telekomunikacionin dhe infrastrukturën dixhitale.
Megjithatë, vendi nuk ka një sistem gjithëpërfshirës për vlerësimin e rreziqeve të sigurisë, strategjike dhe të reputacionit të krahasueshëm me ato në shumicën e vendeve të BE-së ose Shtetet e Bashkuara. Përgjegjësitë ndahen midis organeve të inteligjencës financiare, agjencive të sigurisë dhe ministrive, gjë që në praktikë e bën koordinimin më të vështirë.
Shpesh, kontrollet ose kryhen sipërfaqësisht, kryhen shumë vonë, ose iniciohen vetëm pasi procese të caktuara janë tashmë “të mbyllura” politikisht.
Kompania EVA Genesis, e cila është përmendur si subjekti që qëndron pas projektit në Bosnjë dhe Hercegovinë, thuhet se është aktive në fusha që përfshijnë marketingun dixhital, IT-në dhe industrinë e modës. Megjithatë, publikut nuk i është ofruar informacion i mjaftueshëm në lidhje me strukturën e pronësisë, performancën financiare ose planet specifike të investimit në Bosnjë dhe Hercegovinë.
Kur dikush kërkon shtetësi në bazë të pretendimeve se do të sjellë investime të konsiderueshme dhe do të krijojë vende pune, standardi minimal duhet të jetë që institucionet t’u përgjigjen qartë pyetjeve themelore:
Cila është vlera dhe afati kohor i investimit? Sa vende pune do të krijohen dhe çfarë lloji? Çfarë garancish kontraktuale ekzistojnë? Çfarë mekanizmash janë në vend në rast se investimi nuk realizohet? Çfarë kontrollesh sigurie janë kryer dhe nga cilat institucione?
Transparenca nuk pengon investimet; ajo e bën të mundur investimin e qëndrueshëm.
Kur institucionet shpjegojnë qartë arsyet pas vendimeve të tyre, paraqesin kontrollet që janë kryer dhe krijojnë mekanizma mbikëqyrës, rritet besimi si midis qytetarëve ashtu edhe midis investitorëve seriozë. Anasjelltas, mungesa e transparencës, mungesa e informacionit konkret dhe mbështetja në promovimin politik krijojnë hapësirë për dyshime, spekulime dhe në fund të fundit një humbje besimi.
Investimet e dështuara nuk nënkuptojnë vetëm para të humbura. Ato minojnë besimin në institucione, dëmtojnë reputacionin ndërkombëtar të vendit dhe zvogëlojnë mundësitë për investitorët që mund të kontribuojnë vërtet në zhvillim.
Bosnja dhe Hercegovina tashmë ka mjete të caktuara për rregullimin e investimeve të huaja dhe luftimin e pastrimit të parave, por i mungon zbatimi i qëndrueshëm dhe koordinimi më i fortë institucional. Krijimi i një sistemi gjithëpërfshirës të shqyrtimit të investimeve të huaja direkte që përfshin vlerësime të sigurisë, ekonomike dhe reputacionit do të ishte një hap logjik tjetër.
Deri atëherë, çdo “investim i madh” do të mbetet i rrethuar nga pyetje – jo domosdoshmërisht sepse është problematik, por sepse institucionet nuk kanë demonstruar se mund ta vërtetojnë bindshëm besueshmërinë e tij.
Në fund të fundit, pyetja që ngrihet nga rasti i Ilia Perekopsky nuk është nëse Bosnja dhe Hercegovina duhet të pranojë investime të huaja. Investime të tilla janë të nevojshme. Pyetja e vërtetë është se si duhet të vlerësohen ato.
Nëse institucionet marrin vendime bazuar në kritere të qarta, procedura transparente dhe analiza profesionale, si shteti ashtu edhe investitorët do të përfitojnë. Nëse proceset vazhdojnë të mbështeten kryesisht në premtime politike dhe njoftime mediatike, rreziku i projekteve të pasuksesshme dhe rënia e besimit publik do të mbetet i lartë.
Bosnja dhe Hercegovina duhet të mësojë të vlerësojë njoftimet e investimeve të mëdha bazuar në fakte dhe jo në marketing politik. Nëse investimet janë të vërteta dhe të qëndrueshme, ato do t’i rezistojnë shqyrtimit si nga publiku ashtu edhe nga institucionet shtetërore. Nëse nuk janë, është shumë më mirë të përcaktohet kjo përpara se vendi të marrë përsipër rreziqe politike, financiare ose reputacionale.
Përgjigja e kësaj pyetjeje do të përcaktojë jo vetëm të ardhmen e këtij projekti të veçantë, por edhe aftësinë e Bosnjës dhe Hercegovinës për të tërhequr investitorë cilësorë në të ardhmen, duke mbrojtur interesat e veta ekonomike dhe të sigurisë.
Nino Bilajac. Journalist, Detektor.ba
Materialet e publikuara në rubrikën “Opinionet” pasqyrojnë mendimin personal të autorit dhe mund të mos përkojnë me qëndrimin e Qendrës
