Predsjednik Srbije Aleksandar Vučić najavio je posjetu Kini sredinom maja. „U mom profesionalnom životu, ovo će sigurno biti najvažnija posjeta za građane Srbije“, izjavio je.
Vučićeva izjava pokazuje da, uprkos nedavnim komplikacijama u odnosima Kine s Evropskom unijom, kineski smjer vanjske politike i dalje ostaje prioritetan za Srbiju.
Međutim, partnerski odnosi s Pekingom nisu važni samo za Beograd, već i za Podgoricu, Skoplje, Banju Luku…
U kontekstu intenziviranih napora Evropske unije da smanji kineski uticaj, značaj prisustva Pekinga na Zapadnom Balkanu postaje faktor ne samo regionalne, već i panevropske ekonomije i politike.
Vizualizacija uticaja
Kineski uticaj u regiji Zapadnog Balkana ima solidnu vizualizaciju: autoputevi, željeznice, mostovi, energetski objekti, veliki državni ugovori i političke obaveze koje neminovno proizlaze iz takvih projekata. Postoje zemlje (Srbija) gdje je interakcija s Kinom otišla još dalje, sve do bezbjednosne saradnje.
Evropska unija — kojoj zemlje Zapadnog Balkana teže da se pridruže — ostaje neprikosnoveni lider u dodjeli grantova: godišnji IPA grantovi su u prosjeku iznosili oko 0,8% BDP-a regije, dok su kineski grantovi činili samo 0,02%. Međutim, u kreditiranju je slika drugačija: EU je godišnje davala kredite u iznosu od oko 1,5% BDP-a regije, dok je Kina davala 1,2%. U Srbiji je portfolio kineskih kredita već premašio portfolio kredita EU. Dakle, u sferi kredita i velikih ugovornih projekata, kinesko prisustvo se pokazalo mnogo opipljivijim nego što se često zamišlja.
Od samog početka, Peking se kladio na projekte koje vlasti mogu pokazati biračima kao dokaz „konkretnih rezultata“ i „razvoja“: novi autoputevi, željezničke pruge, mostovi, modernizacija transportnih koridora. Tu leži glavna politička snaga Kine na Zapadnom Balkanu — u velikim infrastrukturnim rješenjima koja proizvode brz vidljiv efekat, ali su često praćena netransparentnim uslovima, slabim nadzorom i značajnim dugoročnim rizicima.
Srpski slučaj
Kineski uticaj je najvidljiviji u Srbiji, koja je odavno postala glavni politički i ekonomski izlog kineskog prisustva na Zapadnom Balkanu. Modernizacija željezničkog koridora Beograd-Budimpešta, novi mostovi, obilaznice, industrijski i logistički projekti u koje su uključene kineske državne kompanije učinili su Srbiju glavnom regionalnom platformom za saradnju Pekinga sa Balkanom. No, iza ovog izloga, sve je vidljivija druga priča – o cijeni takvog modela. Katastrofa na željezničkoj stanici u Novom Sadu u novembru 2024. godine, usljed urušavanja betonske nadstrešnice, koja se dogodila nakon radova na rekonstrukciji u okviru šireg srpsko-kinesko-mađarskog željezničkog projekta, pretvorila je infrastrukturno pitanje u potpunu političku krizu. Veliki transportni projekat koji je trebalo da simbolizuje modernizaciju neočekivano je postao simbol rizika od korupcije, slabog nadzora i opasnog stapanja države i poslovnih struktura bliskih vlastima sa političkom propagandom. Štaviše, upravo ovaj incident izazvao je velike antivladine proteste i potkopao rejting srpskog predsjednika Aleksandra Vučića.
Još jedna prilika da se skrene pažnja na ovo pitanje bile su vijesti iz Budimpešte: nakon poraza stranke Viktora Orbana na izborima, najavljena je namjera da se sprovede revizija investicija u zajednički projekt modernizacije željeznice od Beograda do Budimpešte s Kinom kao partnerom. Istovremeno, sama Srbija nastavlja istragu o mogućoj korupciji tokom modernizacije dionice koja vodi do mađarske granice. Slučaj uključuje 14 osumnjičenih, uključujući dva bivša ministra, dok se budžetski gubici procjenjuju na 115 miliona dolara. Prema istrazi, kineskom konzorciju CRIC-CCCC je možda nezakonito pruženo najmanje 18,7 miliona dolara koristi. Međutim, najbolnija negativna posljedica povezana s ovim projektom nesumnjivo je tragedija na željezničkoj stanici Novi Sad.
Priča o željezničkoj pruzi Beograd-Budimpešta važna je ne samo za Srbiju i Mađarsku, već i za cijeli region: ona jasno pokazuje kako veliki kineski infrastrukturni projekti na Zapadnom Balkanu sve više postaju izvor političkih, finansijskih i reputacijskih rizika.
Vojni aspekt
Važno je i to da kinesko prisustvo u Srbiji odavno nije ograničeno samo na ekonomiju u užem smislu te riječi. Posljednjih godina Beograd konstantno kupuje kinesko oružje. Srbija je 2022. godine javno predstavila raketne sisteme zemlja-vazduh FK-3 nabavljene od Kine, postavši prvi evropski operater ovog sistema. U martu 2026. godine, Vučić je potvrdio kupovinu kineskih raketa CM-400AKG lansiranih iz vazduha, što je Srbiju još jednom učinilo jedinstvenim evropskim korisnikom kineskog precizno vođenog oružja. Ovo je važna tačka: srpsko-kineske veze na Balkanu više nisu ograničene samo na autoputeve, željezničke stanice ili mostove, već ulaze i u strateški osjetljivu vojno-tehničku sferu. Upravo zato se srpski slučaj razlikuje od ostatka regije ne samo po obimu ekonomske saradnje s Pekingom, već i po dubini političkog povjerenja prema njemu.
Novi skandal oko željeznice od Beograda do Budimpešte samo je pojačao ovaj trend. Činjenica da se jedan od najambicioznijih kineskih infrastrukturnih simbola u regiji umjesto s modernizacijom, sve više povezuje s inspekcijama, sumnjama, gubicima u budžetu i pitanjima u vezi s ugovornim modelom, postaje indikativna. No, još je indikativnije da čak i u kontekstu takvih skandala, Srbija ne pokazuje spremnost da radikalno smanji zavisnost o kineskim izvođačima radova. Naprotiv, kineske kompanije nastavljaju da dobijaju velike projekte, dok sam model saradnje uglavnom ostaje nepromijenjen. To znači da kineski uticaj u Srbiji više ne bi trebao biti mjeren isključivo obimom novih investicija – važnije je koliko su duboko kineske kompanije već ugrađene u državni građevinski sistem i koliko su se lokalne elite navikle na format u kojem se glavne infrastrukturne odluke donose pod režimom političkog izuzetka, a ne kroz normalnu tendersku proceduru.
Opasnost na putu
Crna Gora pruža drugačiji, ali ne manje indikativan primjer. Ovdje se kinesko prisustvo dugo povezuje prvenstveno s autoputem Bar–Boljare, čija je prva dionica — Smokovac–Mateševo — otvorena u julu 2022. godine i postala jedna od najpoznatijih priča u Evropi o rizicima „dužničke zamke“. Upravo je crnogorski autoput dugo vremena činio Zapadni Balkan primjerom kako se velika infrastrukturna ambicija može pretvoriti u izvor duga i političke ranjivosti. No, priča se tu nije završila: u februaru 2026. godine, Podgorica je potpisala ugovor sa kineskim konzorcijem PowerChina–Stecol–PCCD za izgradnju sljedeće dionice Mateševo–Andrijevica vrijedne 693,9 miliona eura. Riječ je o dionici dugoj približno 23 km, finansiranoj ne samo iz budžeta, već i uz učešće EBRD kredita od 200 miliona eura i EU granta od 150 miliona eura. Ovo je značajan signal, jer je čak i nakon svih upozorenja u vezi s prvom dionicom, kineski izvođač radova ponovo zadržao ključnu poziciju u strateškom projektu.
Crnogorski slučaj jasno pokazuje dugi ciklus kineskog uticaja. U početku postoji veliki i politički povoljan projekat koji lokalne vlasti predstavljaju kao istorijski proboj. Zatim se postavljaju pitanja o njegovoj cijeni, uslovima kredita, ekonomskoj izvodljivosti, posljedicama po okolinu i realilnosti obećanih koristi. Zatim, Zapadni partneri pomažu u djelimičnom smanjenju finansijskih rizika, ali to ne mora nužno značiti ukidanje kineske uloge. Naprotiv, kineske kompanije često ostaju najvažniji izvođači radova i za naredne faze. Kao rezultat toga, Kina ne dobija nužno direktnu političku kontrolu, ali dobija dugoročno prisustvo u strateškim sektorima i, što je najvažnije, inerciju zavisnosti od njenih izvođača radova.
Opasnost na putu-2
Sjeverna Makedonija pokazuje drugu stranu problema. Ovdje je kineski otisak takođe prvenstveno infrastrukturni, ali sami kineski projekti su više povezani sa korupcijskim skandalima, kašnjenjima i rastućim budžetima nakon početka projekta. Najpoznatiji primjer je izgradnja autoputa Kičevo-Ohrid uz učešće kompanije Sinohidra. Projekat je odgađan godinama, cijena mu je rasla i pretvorio se u jedan od najtoksičnijih simbola kako „brza rješenja“ u infrastrukturi mogu da rezultiraju političkim i institucionalnim neuspjehom.
Izgradnju, koja je započela još 2014. godine, pratile su ozbiljne greške u projektovanju: pogrešno mapirane rute, nestabilne padine, tuneli koji su zahtijevali redizajn i više od 80 modifikacija tokom radova. To je uzrokovalo nagli porast troškova – sa početnih 374 miliona eura na više od 600 miliona eura, a kasnije na 803 miliona eura, koje je Parlament Sjeverne Makedonije zvanično odobrio u martu 2026. Novi rok za završetak radova pomjeren je na 31. maj 2027.
Problemi nisu bili samo tehnički. U trenutku kada je dobila ugovor, Sinohidro, kompanija koja implementira projekat, već je bila na listi Svjetske banke firmi kojima je oduzeta dozvola zbog koruptivnih praksi. To je podstaklo sumnje u vezi sa uslovima sporazuma, kvalitetom državnog nadzora i političkim pokroviteljstvom. Kao rezultat, autoput Kičevo-Ohrid postao je jedan od najjasnijih primjera kako velike kineske infrastrukturne inicijative na Balkanu mogu stvoriti dugoročne finansijske, političke i institucionalne rizike – čak i u zemljama gdje je obim kineskog prisustva manji nego u Srbiji ili Crnoj Gori.
U Bosni i Hercegovini, kinesko prisustvo nije toliko koncentrisano kao u Srbiji ili Crnoj Gori, ali logika je ista. U Bosni, kineski otisak je posebno vidljiv u energetskim i velikim infrastrukturnim inicijativama, koje su lokalne elite često promovisale kao spasonosnu alternativu sporim i složenim evropskim mehanizmima. I u Bosni, kineski projekti ne postaju priče o brzom uspjehu, već redovno priče o kašnjenjima, sporovima i problematičnoj ekonomskoj izvodljivosti.
Indikativan primjer je projekat izgradnje Bloka 7 Termoelektrane Tuzla, koji je Federacija BiH 2017. godine dogovorila s kineskom kompanijom China Gezhouba Group i finansiranjem od strane kineske Eksim banke: uprkos političkim obećanjima o „strateškom proboju“, projekat je zapeo u pravnim sporovima, kritikama EU zbog državnih garancija, kašnjenjima i efektivno je zastao nakon što se kineski izvođač radova povukao iz ugovornih obaveza 2021. godine. Slična dinamika se primjećuje u Republici Srpskoj, gdje izgradnja Hidroelektrane Dabar, povjerena China Energy Gezhouba Group, sporo napreduje zbog kašnjenja u izdavanju dozvola, ekoloških sporova i nedostatka transparentnosti u procedurama, što su više puta priznale i lokalne vlasti i evropske institucije. Još jedan karakterističan primjer je projekat Termoelektrane Gacko 2, koji je Vlada Republike Srpske pokušala realizovati zajedno s China Machinery Engineering Corporation u periodu 2017–2018: uprkos glasnim izjavama o investicijama koje prelaze milijardu eura, projekat nikada nije prešao u fazu stvarne izgradnje zbog nedostatka dogovorenog finansiranja, sumnji u ekonomsku izvodljivost i suprotnosti s klimatskim obavezama BiH.
Ovo još jednom podcrtava glavnu poentu: Peking ne nudi regiji novi, kvalitetniji model razvoja, već efikasno djeluje u okruženju u kojem lokalnim vlastima trebaju veliki vidljivi projekti bez pretjerano strogih uslova u pogledu transparentnosti, konkurencije i standarda.
Izazov za EU
Uz infrastrukturne i vojne projekte, Peking gradi i blažu verziju svog prisustva u regiji – kroz obrazovanje, jezičke programe i akademske razmjene. Konfučijevi instituti djeluju u Beogradu, Novom Sadu i Nišu; nude tečajeve jezika, pripremaju studente za HSK testiranja, pružaju mogućnosti stipendiranja i povezuju proučavanje kineskog jezika sa širim obrazovnim i profesionalnim izgledima. Slične platforme postoje i u drugim zemljama regije: Konfučijev institut djeluje na Univerzitetu Crne Gore, a u Banjoj Luci – na Univerzitetu u Banjoj Luci. Ovaj obrazovni segment, naravno, nije toliko uticajan kao infrastrukturni ugovori, ali pomaže Pekingu da stvori održivije i društveno prihvatljivije prisustvo u regiji – posebno tamo gdje ekonomski projekti već izazivaju kontroverze.
Sadašnja situacija je važna i zato što uloga Kine u regiji ulazi u novu fazu. Dok je u 2010-ima fokus bio prvenstveno na ekspanziji, velikim obećanjima i „projektima budućnosti“, sada se fokus sve više usmjerava na nasljeđe već postignutih sporazuma. Drugim riječima, Kina utiče na Balkan ne samo kroz nove investicije, već i kroz posljedice starih: nedovršene autoputeve, skuplje željeznice, dužničke obaveze, ovisnost o kineskim izvođačima radova i političku naviku lokalnih vlasti da se vraćaju istim partnerima čak i nakon skandala.
Kineski uticaj na Zapadnom Balkanu ne treba ni preuveličavati ni podcjenjivati. Kina nije postala punopravni geopolitički hegemon u regiji i očito nije u stanju da se takmiči s EU kao politički magnet ili centar gravitacije integracije. No, to i nije njen cilj. Snaga Pekinga u regiji je pragmatičnija. Peking može smatrati Zapadni Balkan nekom vrstom uporišta u Evropi, s kojeg je zgodno proširiti svoj uticaj na cijeli kontinent, prije svega u zemlje EU. Štaviše, već uspostavljene ekonomske, finansijske i infrastrukturne veze regije s Kinom postaće dio unutrašnjeg tržišta EU nakon budućih proširenja. Smanjenje kineskog uticaja u Evropi nemoguće je bez smanjenja istog na Zapadnom Balkanu. Za Evropsku uniju to znači da se politika obuzdavanja kineskog uticaja ne može ograničiti samo na unutrašnje tržište: ona mora obuhvatiti i pretpristupni prostor, gdje se danas formiraju ekonomski i institucionalni parametri budućeg proširenja. A u uslovima kada zemlje kandidati (prije svega Srbija) teže da, naprotiv, razvijaju svoje odnose s Pekingom, zadatak Brisela postaje složen, višeslojan izazov.
Analitička grupa CWBS-a
