Proces proširenja Evropske unije na Zapadni Balkan stagnira već više od 20 godina, ali slučaj Sjeverne Makedonije je jedinstven čak i po regionalnim standardima. Nakon što je dobila status kandidata za EU davne 2005. godine, zemlja još nije uspjela da započne pune pregovore o pristupanju. Makedonci su prvo prošli kroz spor s Grčkom oko nacionalne zastave, koja je na kraju promijenjena; zatim kroz sagu oko promjene imena zemlje, takođe na insistiranje Grčke, što je okončano Prespanskim sporazumom 2018. godine i pojavom „Republike Sjeverna Makedonija” na geografskim kartama. Međutim, nakon toga, pojavila se nova prepreka na putu ka EU – bugarski veto.
Fundamentalne razlike
U srži bugarsko-makedonskog sukoba leži duboki ideološki sukob oko tumačenja istorije Balkanskog poluostrva od kraja devetnaestog do sredine dvadesetog vijeka.
Zvanična Sofija je istorijski smatrala Makedonce subetničkom grupom bugarskog naroda, a makedonski jezik dijalektom bugarskog jezika koji je vještački oblikovan posrbljavanjem tokom perioda komunističke Jugoslavije Josipa Broza Tita. Iz bugarske perspektive, stvaranje makedonske nacije bio je geopolitički projekat Kominterne i Beograda, s ciljem odvajanja stanovništva regije od bugarskih korijena.
Nasuprot tome, dominantna naracija u Skoplju je da se makedonska etnička grupa razvila nezavisno od bugarske. Svaki pokušaj osporavanja jezika ili identiteta u makedonskom društvu doživljava se kao negiranje samog prava na postojanje, ne samo njihove zemlje, već i njihove nacije.
Istorijske prepreke:
- Goce Delčev i Ilindenski ustanak: Obje zemlje smatraju Goce Delčeva, vođu revolucionarnog pokreta protiv Osmanskog carstva na prelazu iz 19. u 20. vijek, nacionalnim herojem. Bugarska se poziva na njegova pisma u kojima se opisivao kao Bugarin, dok Sjeverna Makedonija tumači njegove aktivnosti kao borbu za nezavisnu makedonsku državu.
- Period Drugog svjetskog rata: Dugi niz godina, makedonska istoriografija je koristila termin „bugarska fašistička okupacija” (budući da je Bugarska jedno vrijeme bila saveznik Trećeg rajha i kontrolisala je makedonske teritorije od 1941. do 1944. godine). Ovaj izraz se može naći u udžbenicima, akademskim radovima i na spomenicima. Sofija zahtijeva uklanjanje riječi „fašistička” i „okupacija”, insistirajući na terminu „uprava”, i optužuje Skoplje za govor mržnje.
- Ohridska arhiepiskopija: Vjerski spor oko naslijeđa jedanaestog vijeka. Bugarska je smatra isključivo bugarskom crkvenom institucijom koju je osnovao car Vasilije II „Bugaroubica”, dok je Makedonci smatraju temeljem svoje autokefalne pravoslavne tradicije.
Francuski plan
Skopje i Sofija su 2017. godine potpisale Ugovor o prijateljstvu, dobrosusjedstvu i saradnji, koji je imao za cilj smirivanje tenzija. U okviru njega osnovana je Zajednička multidisciplinarna stručna komisija za istorijska i obrazovna pitanja. Njen zadatak je bio postići konsenzus o udžbenicima istorije. Međutim, komisija se brzo pretvorila u političko bojno polje. Njen rad je zapao u stagnaciju: posljednji sastanak u junu 2026. godine ponovo je završen zvaničnom izjavom bugarske strane u kojoj se proglašava „nulti rezultat” zbog odbijanja makedonskih kolega da odobre prethodno dogovorenu formulaciju u vezi sa Ohridskom nadbiskupijom.
Bugarska je 2020. godine zvanično blokirala početak pregovora o pristupanju Sjeverne Makedonije EU. Izlaz iz zastoja trebao je biti takozvani „francuski kompromis” iz 2022. godine, razvijen tokom predsjedavanja Emanuela Makrona Savjetom Evropske unije. Ovaj aranžman uspostavio je tri ključna pitanja koja ostaju predmet spora:
- Uključivanje bugarske manjine u Ustav: Francuski prijedlog zahtijeva od Skoplja da u Ustav uključi Bugare kao jedan od konstitutivnih naroda države. Za Bugarsku je ovo uslov o kojem se ne može pregovarati, bez kojeg Sofija neće pristati na otvaranje prvog pregovaračkog klastera. U međuvremenu, vlada u Skoplju blokirala je ovaj korak jer nema potrebnu dvotrećinsku ustavnu većinu u parlamentu, dok sam zahtjev javnost doživljava kao „bugarski diktat”.
- Sprovođenje odluka Istorijske komisije: Prema kompromisu, Sjeverna Makedonija je dužna da sprovede promjene u školskim udžbenicima. Bugarska strana insistira na tome da tekstovi treba da budu zasnovani isključivo na autentičnim istorijskim dokumentima. Za makedonske vlasti, ovo se tumači kao zadiranje u nacionalni identitet i cenzura koju nameće susjedna država.
- Problem s kompromisom bio je taj što je Brisel uključio Sofijine zahtjeve u službeni pregovarački okvir EU. Kao rezultat toga, spor između dvije zemlje pretvorio se u sukob između cijele Evropske unije i Sjeverne Makedonije.
Prostor za kompromis
Sadašnja makedonska vlada, koju predvodi VMRO-DPMNE, nije voljna na ustupke zarad evropskih integracija. Uostalom, prethodna vlada, koju je predvodio SDSM, pristala je na promjenu imena zemlje, što je osiguralo pristupanje Republike Sjeverne Makedonije NATO-u, ali ne i početak pregovora o pristupanju EU. Skoplje ne namjerava da mijenja Ustav bez dodatnih garancija EU da će pregovori o pristupanju početi ako to učini, i smatra da bi prvo trebali početi pregovori, a tek onda ustavni amandmani.
Zvaničnici makedonske vlade smatraju istorijske tvrdnje bugarske strane politizacijom i nemaju namjeru da mijenjaju svoju istoriju kako bi zadovoljili svoje susjede. Posljedično, sastanci zajedničke istorijske komisije kontinuirano završavaju bez rezultata. Nedavno je ministar vanjskih poslova Sjeverne Makedonije Timčo Mucunski direktno optužio Sofiju da koristi istorijsku komisiju kao „politički instrument”, naglašavajući da „Bugarska nikada neće moći silom da promijeni samoidentitet naroda Sjeverne Makedonije”.
U Bugarskoj, gdje postoji politički konsenzus o makedonskom pitanju, nema mnogo razloga za očekivanje bilo kakvog ublažavanja pristupa zemlje u odnosima prema susjedu. Bugarska diplomatija insistira na tome da se međunarodni sporazumi, uključujući i okvir za pregovore s EU iz 2022. godine, moraju sprovoditi i da neće biti ustupaka Skoplju.
Zastoj u evropskim integracijama
Istorijski gledano, Brisel je integraciju Albanije i Sjeverne Makedonije tretirao kao paralelni proces. Međutim, zbog makedonsko-bugarske krize, Albanija je na kraju izvukla postigla napredak pokretanjem suštinskih pregovora zasnovanih na klasterima. Sjeverna Makedonija je ostala sama u „sivoj zoni” čekanja, što je izazvalo duboko razočarenje evropskim institucijama unutar makedonskog društva.
Građani smatraju da je zemlja dosljedno ispunjavala sve zahtjeve svojih susjeda (uključujući promjenu imena i zastave na insistiranje Grčke), samo da bi drugi susjedi iznijeli nove bilateralne zahtjeve koji su postali kriteriji za pristupanje EU.
Dugo vremena, bivši mađarski premijer Viktor Orban služio je kao glavna nada Skoplja i kao „zagovornik” vlade VMRO-DPMNE unutar Evropske unije. Mađarska je Skoplju pružala ne samo finansijsku i političku podršku, već je i aktivno promovisala ideju da Sjeverna Makedonija treba da započne stvarni proces pristupanja EU bez ispunjavanja zahtjeva Bugarske. Orban je nastojao da djeluje kao posrednik predlažući da se bilateralni sukob odvoji od šireg evropskog puta proširenja.
Međutim, nakon političkih promjena u Budimpešti i Orbanovog povlačenja iz aktivnog evropskog vodstva, vlada se našla u dubokoj diplomatskoj izolaciji unutar evropske arene. Gubitkom svog glavnog lobiste, VMRO-DPMNE je izgubio svaku realnu priliku da zaobiđe „francuski kompromis”.
Brisel je jasno stavio do znanja da je okvir za pregovore koji su odobrile sve države članice EU konačan i da ne podliježe reviziji. Bez mađarskog veta na kolektivne odluke Brisela i bez agresivnog lobiranja iz Budimpešte, ideja Skoplja o početku pristupanja EU bez direktnih kompromisa sa Sofijom postala je definitivno nemoguća.
Kako deblokirati proširenje EU
Dalja evropska integracija Sjeverne Makedonije zavisi od toga koliko su građani zemlje spremni na dalje bolne kompromise zarad evropske budućnosti i koliko je pristupanje Zapadnog Balkana važno samoj EU.
S obzirom na čvrst stav VMRO-DPMNE-a, samo bi sada opozicioni SDSM (Socijaldemokratski savez Makedonije) mogao sprovesti „francuski kompromis”. Istorijski gledano, SDSM je bio proevropskiji i znatno spremniji na kompromis sa susjednim zemljama (upravo su oni sproveli sporazum s Grčkom), tako da bi njegov povratak na vlast stvorio priliku za oživljavanje procesa integracije pod postojećim uslovima.
EU bi mogla samostalno da deblokira evropsku integraciju Sjeverne Makedonije kroz interne institucionalne reforme. Prva opcija je reforma metodologije proširenja usvajanjem faznog (postepenog) pristupa učlanjenju novih država, mogućnost o kojoj se već aktivno raspravlja.
Druga opcija je da Brisel usvoji fundamentalnu političku odluku o potpunom uklanjanju svih bilateralnih istorijskih sporova i složenih pitanja nacionalnog identiteta iz zvaničnog pregovaračkog procesa. Uostalom, takve tvrdnje pojedinačnih država članica nisu dio službenih Kopenhaški kriterijuma za pristupanje, koji se isključivo zasnivaju na vladavini prava, demokratiji i tržišnoj ekonomiji.
Ova druga opcija trenutno nije u središtu diskusija. Ipak, ovo pitanje nije važno samo za Zapadni Balkan već i za drugi dio Evrope, s obzirom na to da još jedna zemlja kandidat za EU, Ukrajina, ima neriješena istorijska pitanja sa susjednom Poljskom. Ako je Evropska unija istinski posvećena proširenju, Brisel će vjerovatno morati da napusti praksu nametanja strogih subjektivnih ograničenja i prepreka pojedinačnim zemljama kandidatima na zahtjev pojedinačnih država članica.
Analitička grupa CWBS-a
