A ka gatishmëri në Serbi për të mbyllur sytë dhe për të gëlltitur bretkosën e populizmit për hir të mposhtjes së regjimit autokratik dhe të kriminalizuar?
Studentët në bllokadë publikuan një memorandum në të cilin shprehën qartë se Kosova dhe Metohia janë pjesë integrale e Republikës së Serbisë. Ndër qëndrimet e rralla politike që studentët shprehin publikisht, memorandumi deklaroi se “ky fakt nuk është vetëm një kategori kushtetuese, por edhe një imperativ historik dhe moral që nuk i nënshtrohet negociatave në thelbin e tij” dhe se “ruajtja e rendit kushtetues të Serbisë në territorin e Kosovës dhe Metohisë është themeli i mbijetesës së shtetit serb dhe premtim për një paqe të drejtë në rajon”.
Studentët, të cilët prej një viti e gjysmë kanë udhëhequr protesta dhe luftë politike kundër Presidentit Aleksandar Vuçiç dhe regjimit të tij, e paraqitën këtë qëndrim një javë para protestës së madhe të paralajmëruar për 23 maj, që po e organizojnë në Beograd pas një pauzë më të gjatë. Memorandumi i Studentëve mbi Kosovën dhe Metohinë u botua gjithashtu pak para 40-vjetorit të Memorandumit të Akademisë Serbe të Shkencave dhe Arteve (SANU), i cili mobilizoi efektivisht nacionalizmin serb në rajon dhe ishte një ndër shkaktarët e shpërbërjes së përgjakshme të RSF të Jugosllavisë.
Qëndrimi populist i studentëve ngjalli reagime të forta në Serbi. Presidenti Vuçiç, duke u ndjerë i kritikuar, u hodh menjëherë kundër tyre, duke i quajtur budallenj arrogantë që punojnë kundër shtetit të tyre. Reaguan ashpër edhe ata për të cilët qëndrimet e krahut të djathtë dhe anti-evropiane të studentëve kishin qenë të papranueshme që nga fillimi.
Qëndrimi i studentëve mbi Kosovën mund të kënaqë një shumicë të konsiderueshme në Serbi — gjë që është e domosdoshme për të mposhtur ish-radikalët serbë, të cilët për vite me radhë e kanë paraqitur veten si monopolistë të nacionalizmit.
A duhet ta lexojmë këtë memorandum si një veprim taktik të rëndësishëm për zgjedhjet e ardhshme, apo duhet të shqetësohemi për stabilitetin e rajonit dhe të ardhmen e Serbisë, duke parë se të rinjtë e saj po miratojnë dokumente që mund të realizohen vetëm me luftë dhe izolim? Është një imazh i njohur tashmë që nga vitet 1990 — kur ata as nuk kishin lindur ende.
Të dyja dilemat janë po aq të rëndësishme. Në Serbi, vetëm Vuçiç mund ta mposhtë Vuçiçin. Me fjalë të tjera, në zgjedhjet e ardhshme parlamentare, vota do të fitojë ai që luan lojën e populizmit të krahut të djathtë. Problemi i ripërtëritjes së të djathtës dhe i potencialit të saj shkatërrues në Serbi po i afrohet gjysmë shekullit. Dhe problemi thelbësor është se edhe ata që e konsiderojnë veten të majtë — si SPS-ja dhe jugonostalgjikët nacionalistë — mbështesin në thelb idetë e Serbisë së Madhe, që promovojnë autoritarizmin dhe antiperëndimorizmin.
A ka gatishmëri në Serbi për të mbyllur sytë dhe për të gëlltitur simbolikën çetnike për hir të mposhtjes së regjimit autokratik dhe të kriminalizuar të Aleksandar Vuçiçit? Ky është çmimi i fitores në zgjedhje — por njëkohësisht edhe hyrja e mundshme në një krizë të re.
Këto frikëra i ndan edhe elektorati i opozitës, dhe është e nevojshme të flitet hapur për to dhe të lëshohen paralajmërime, sidomos në dritën e ndryshimit të rrethanave ndërkombëtare.
Kosova nuk mund t’i kthehet Serbisë as paqësisht e as me luftë. “Imperativi moral” i studentëve bëhet a priori disfatë qytetëruese, sepse ajo çfarë dëshirohet është territor pa njerëz — pra pa shumicën shqiptare.
Nëse gjykojmë nga anketa e fundit mbi mbështetjen shumë të lartë për integrimin në BE në Mal të Zi (75 për qind), memorandumet dhe programet e “Botës Serbe” nuk funksionojnë më as atje. Problemi mbetet i dukshëm vetëm në Bosnjë dhe Hercegovinë, e cila me kthimin e Donald Trump humbi ombrellën mbrojtëse të Shteteve të Bashkuara — ashtu si e gjithë Evropa Perëndimore. Uashingtoni po përpiqet të fitojë mbështetjen e separatistëve nëpërmjet energjisë.
Skenari i padëshirueshëm është që idetë e Serbisë së Madhe të përhapen mes nacionalistëve të rinj. Avangarda e krahut të djathtë e bluzave tashmë të njohura “Gavrilo Princip” mund të përfundojë duke hartuar ndonjë memorandum të ri mbi zgjidhjen e “çështjes serbe”. Por ekziston edhe një skenar më optimist — ai në të cilin thjesht gëlltitet bretkosa e populizmit ndërsa sytë mbyllen. Kjo mund të jetë një manevër politik i qëllimshëm: studentët janë shkoluar nëpër zgjedhjet lokale dhe po thonë atë që shumica e votuesve dëshiron të dëgjojë. Në fund të fundit, ata i janë përmbajtur gjatë gjithë kohës asaj që është shkruar në Kushtetutë — se Kosova dhe Metohia janë pjesë e Republikës së Serbisë.
BE-ja do të mbështesë ndryshimet në Serbi, pasi kërkesat e studentëve përkojnë kryesisht me axhendën e Brukselit. Rivendosja e institucioneve demokratike në Serbi duhet të frenojë prirjet ekspansioniste në rajon. Ashtu si me lëvizjen Otpor pas vitit 2000, pas rënies së Aleksandar Vuçiçit lëvizja studentore do të shpërbëhet në fraksione të ndryshme, që do të prodhojnë udhëheqës të ardhshëm dhe bartës të ideologjive të ndryshme. Dhe të gjithë serbët në Ballkanin Perëndimor do të jenë sërish në gjendje të mblidhen nën një çati të përbashkët — në Bashkimin Evropian.
Boris Varga. Serbian political scientist and journalist.
Materialet e publikuara në rubrikën “Opinionet” pasqyrojnë mendimin personal të autorit dhe mund të mos përkojnë me qëndrimin e Qendrës
