Vizita e parë zyrtare e Volodymyr Zelenski në Serbi u bë një ngjarje e rëndësishme jo vetëm në marrëdhëniet midis Kievit dhe Beogradit, por edhe për të gjithë rajonin e Evropës Lindore dhe Juglindore. Në përgjithësi, rëndësia e vizitës duhet të vlerësohet si një afrim i kujdesshëm në të cilin secila palë kërkoi të avanconte interesat e veta.
Bisedimet në Beograd nuk i eliminuan të gjitha mosmarrëveshjet, kryesisht të lidhura me marrëdhëniet e Serbisë me Rusinë, por “shuplaka në fytyrë ndaj rusëve” e paralajmëruar nga Kievi mund të konsiderohet e realizuar.
Pas bisedimeve, palët njoftuan qëllimin e tyre për të thelluar bashkëpunimin praktik në ekonomi dhe në integrimin evropian. Në të njëjtën kohë, megjithatë, çështja e bashkëpunimit ushtarak mbeti jashtë vëmendjes së publikut.
Rruga drejt Beogradit
Vizita e Presidentit ukrainas në Beograd kishte qenë në përgatitje për një kohë të gjatë. Që në maj, dolën raporte në media se Volodymyr Zelenski pritej të vizitonte Serbinë. Një delegacion ukrainas me të vërtetë vizitoi Beogradin në atë kohë, por ai përbëhej nga përfaqësues të bllokut ekonomik të qeverisë. Pas vizitës së tyre, u nënshkrua një Deklaratë e Përbashkët mbi rifillimin e negociatave për përfundimin e një Marrëveshjeje të Tregtisë së Lirë midis qeverive të Ukrainës dhe Republikës së Serbisë.
Në korrik, Kryetari i Verkhovna Rada të Ukrainës, Ruslan Stefanchuk, vizitoi Beogradin për Konferencën e parë të Kryetarëve të Parlamenteve të Vendeve Kandidate të Bashkimit Evropian. Formati i ri është një iniciativë e përbashkët ukrainase-serbe që synon shkëmbimin e përvojës së vendeve kandidate në rrugën e tyre drejt BE-së.
Këto vizita mund të konsiderohen si përgatitore: Kievi dhe Beogradi nisën bashkëpunim konkret në dy drejtime – ekonominë dhe integrimin evropian.
Vizitat e Presidentit serb Aleksandar Vuçiç në Ukrainë për të marrë pjesë në Samitin Ukrainë-Evropë Juglindore, vitin e kaluar në Odesa dhe këtë vit në Kiev, krijuan bazën politike për zhvillimin e mëtejshëm të marrëdhënieve dypalëshe dhe intensifikimin e kontakteve në nivelin më të lartë.
Gjatë vizitave të tij në Ukrainë, Vuçiç theksoi gjithashtu zhvillimin e bashkëpunimit ekonomik dhe integrimit evropian, duke i kushtuar vëmendje të konsiderueshme edhe ndihmës humanitare. Vizita aktuale e Zelenski në Serbi konfirmoi se bashkëpunimi dypalësh do të zhvillohej pikërisht përgjatë këtyre linjave të shpallura më parë.
Ekonomia, Ndihma Humanitare, Integrimi Evropian
Pas bisedimeve në Beograd, u arrit një marrëveshje, ndër të tjera, për të vazhduar punën për marrëveshjen e tregtisë së lirë, dhe nënshkrimi i dokumentit u njoftua, me shumë mundësi më vonë këtë vit.
Përveç kësaj, Serbia njoftoi se do t’i ofrojë Ukrainës ndihmë humanitare në fushat e mjekësisë, përmes furnizimeve me ilaçe dhe energjisë, duke ndarë 2 milionë euro për të mbështetur sistemin energjetik të Ukrainës, veçanërisht gjatë periudhës së dimrit.
Integrimi evropian u diskutua gjithashtu në konferencën për shtyp përmbyllëse. Duke gjykuar nga vërejtjet e Vuçiç, ai është mjaft pesimist për pranimin e Serbisë dhe Ukrainës në BE. “Si President i Serbisë dhe si veteran politik, aktualisht nuk shoh një mundësi, mbi të gjitha që Serbia, … të bëhet anëtare e Bashkimit Evropian në të ardhmen e afërt për shumë arsye politike”; “për të qenë plotësisht i sinqertë, nuk besoj se të gjithë evropianët do të jenë në favor edhe ndaj anëtarësimit të Ukrainës”, tha ai. Sipas tij, një alternativë e mirë ndaj anëtarësimit të plotë në të ardhmen më të largët është ideja, e propozuar prej tij dhe kryeministrit shqiptar Edi Rama, e integrimit gradual dhe pranimit në BE pa të drejtë vetoje. Kjo qasje parashikon aksesin në tregun e vetëm dhe në Zonën Shengen në fazat e hershme, duke kufizuar ndikimin politik të anëtarëve të rinj. “E konsideroj këtë të rëndësishme për rajonin tonë dhe i thashë Presidentit Zelenski se do të ishte gjithashtu e rëndësishme dhe e dobishme për Ukrainën, Moldavinë dhe vendet e tjera lindore. Mendoj se kjo është realiste”, deklaroi Vuçiç.
E vërteta që të gjithë e shohin por askush nuk e thotë
E vërteta që të gjithe e panë por pak njerëz e përmenden gjatë vizitës ishte bashkëpunimi midis Kievit dhe Beogradit në sferën ushtarake.
Përpara vizitës, media raportoi për planet për të krijuar prodhim dronësh në Serbi, me Ukrainën që pritej të kontribuonte ekspertizën e saj në projekt dhe Emiratet e Bashkuara Arabe për të siguruar financimin. Nuk pati konfirmim të këtij informacioni, por biseda për një “fabrikë dronësh” u përhap shpejt.
Nisja e prodhimit të përbashkët serbo-ukrainas-emiratian të mallrave ushtarake mund të ishte bërë një sensacion i vërtetë dhe lajmi kryesor që lindi nga vizita e Presidentit ukrainas, por kjo nuk ndodhi. Në konferencën përmbyllëse për shtyp, Vuçiç theksoi: “Në shtator, ne do të hapim një fabrikë prodhimi dronësh këtu, por së bashku me izraelitët – po e bëjmë këtë me partnerët izraelitë.”
Gjithashtu nuk pati lajme pas bisedimeve për një aspekt tjetër të bashkëpunimit ushtarak midis Beogradit dhe Kievit – furnizimin indirekt të municioneve serbe për ushtrinë ukrainase përmes vendeve të treta. Në konferencën e përbashkët për shtyp me Zelenski, Vuçiç theksoi: “Ne nuk diskutuam për asnjë bashkëpunim ushtarak sot.”
Megjithatë, pavarësisht mungesës së ndonjë lajmi, në Ukrainë ekziston një pikëpamje e përhapur se bashkëpunimi për furnizimet me municione ekziston, se sigurimi i vazhdimësisë së tij ishte objektivi kryesor i vizitës së Zelenskit në Serbi dhe se ky objektiv dyshohet se u arrit. Megjithatë, për momentin, këto janë thjesht vlerësime nga ekspertë dhe gazetarë.
“Një shuplakë në fytyrë për rusët”
Një tjetër objektiv i udhëtimit të Presidentit ukrainas në Serbi, siç u theksua jozyrtarisht në Kiev, ishte qëllimi për t’u dhënë një “shuplakë në fytyrë rusëve” simbolikisht. Mund të thuhet se ky plan u zbatua.
Forcat pro-ruse në Serbi e perceptuan vetë faktin e vizitës së Zelenskit në Beograd si një veprim të madh anti-rus.
Njëqind figura publike serbe, akademikë dhe artistë që tradicionalisht mbështesin politikën e Kremlinit nënshkruan një letër të hapur duke protestuar kundër vizitës së parë zyrtare të Presidentit ukrainas.
Tifozët e klubit të futbollit të Beogradit Crvena zvezda, sponsori gjeneral dhe titullar i të cilit që nga viti 2010 ka qenë kompania shtetërore ruse Gazprom, organizuan një shfaqje në stadium me flamuj rusë dhe banderola me mesazhe fyese për udhëheqësin ukrainas.
Megjithatë, pavarësisht rezistencës nga qarqet pro-ruse, Vuçiç shprehu mbështetje të qartë dhe të qartë për integritetin territorial të Ukrainës. “Serbia, dhe unë si President i saj e kemi theksuar këtë, mbështet Kartën e Kombeve të Bashkuara dhe rezolutat e Kombeve të Bashkuara, dhe kjo do të thotë integriteti territorial i të gjitha shteteve anëtare të OKB-së. Kjo do të thotë gjithashtu integriteti territorial i Ukrainës. … Ne do të vazhdojmë të ndjekim këtë politikë parimore, dhe nuk ka ‘por’ këtu”, theksoi ai në konferencën për shtyp përmbyllëse.
Vuçiç kishte bërë deklarata të ngjashme më parë, por në Beograd ato u bënë në sfondin e pritjes së ngrohtë që iu bë Presidentit ukrainas. Në këtë kontekst, deklarata e udhëheqësit serb dukej të ishte një mesazh edhe më i fortë dhe më i qartë për Moskën se Serbia nuk pranon të njohë territoret ukrainase të aneksuara/pushtuara nga Rusia si pjesë të Rusisë. Me fjalë të tjera, pavarësisht gjithë “miqësisë me Rusinë”, autoritetet aktuale serbe nuk do ta mbështesin agresionin rus kundër Ukrainës.
Megjithatë, Beogradi gjithashtu nuk ka ndërmend të ndryshojë rrënjësisht kursin e politikës së tij të jashtme ose të miratojë një qëndrim pa mëdyshje pro-ukrainas. Vuçiç, i cili e ka bërë një qasje shumëvektoriale shenjë dalluese të politikës së tij të jashtme, pas largimit të Zelenskit kërkoi në mënyrë aktive të bindte audiencën vendase dhe, me sa duket, Moskën për qëllimin e tij për të vazhduar të ndjekë një politikë të jashtme “të pavarur dhe autonome” dhe të ndërtojë marrëdhënie shumëvektoriale, përfshirë edhe me Rusinë.
“Unë kurrë nuk do t’i shërbej askujt – as Anglisë, as Gjermanisë, as Amerikës, as Rusisë. Unë i shërbej vetëm Serbisë”, u tha Presidenti serb gazetarëve dy ditë pas përfundimit të vizitës së Zelenskit, duke hedhur poshtë pretendimet e kundërshtarëve të tij se autoritetet serbe kishin kaluar “në anën tjetër”. “Ne nuk kemi ndryshuar askund. Unë i kam kushtuar gjithë jetën time dhe kam luftuar gjithë jetën time që Serbia të ndjekë një politikë të pavarur dhe sovrane”, theksoi ai. Është domethënëse që mediat ruse e qarkulluan këtë deklaratë të Vuçiçit nën tituj të tillë si “Serbia nuk mbajti anën e Ukrainës kundër Rusisë”, duke kërkuar të neutralizonin efektin negativ për ta të intensifikimit të bashkëpunimit midis Beogradit dhe Kievit.
Çështja e Kosovës
Çështja e riafirmimit të integritetit territorial ishte e rëndësishme jo vetëm për Ukrainën, por edhe për Serbinë.
Duke iu përgjigjur një pyetjeje nga një gazetar i transmetuesit publik të Serbisë, Radio Televizionit të Serbisë (RTS), “A mund të mbështeten Serbia dhe qytetarët e Serbisë që Ukraina të mbajë një politikë të fortë të mosnjohjes së pavarësisë së shpallur njëanësisht të Kosovës?”, Volodymyr Zelenski deklaroi se qëndrimi i Ukrainës “mbi pavarësinë e shpallur njëanësisht të Kosovës mbetet i pandryshuar”.
Në komentet e tij të mëvonshme, Vuçiq veçoi riafirmimin e mosnjohjes së Kosovës nga ana e Ukrainës si një nga rezultatet e rëndësishme të vizitës së Zelenski dhe një nga sukseset e politikës së jashtme serbe. Kjo çështje ishte gjithashtu fokusi kryesor i botimeve në mediat pro-qeveritare të Serbisë.
Në të njëjtën kohë, diplomacia ukrainase tani duhet të adresojë detyrën e vështirë të rivendosjes së besimit të Prishtinës dhe Tiranës, pa pasoja negative për drejtimin serb të politikës së saj të jashtme.
Siç dihet mirë, Kosova e ka mbështetur vazhdimisht Kievin që nga ditët e para të agresionit rus. Kievi tani po përballet me kritika të ashpra nga Prishtina. Ministria e Shqipërisë për Evropën dhe Punët e Jashtme lëshoi gjithashtu një deklaratë kritike duke komentuar komentet e Zelenskit në lidhje me Kosovën në Beograd.
Oleksandr Merezhko, Kryetar i Komitetit të Politikës së Jashtme në Parlamentin e Ukrainës, thotë se argumentet kundër njohjes së Kosovës nga Ukraina lidhen kryesisht me shqetësimet se Rusia mund ta përdorë Kosovën si precedent për pushtimin e territoreve ukrainase, me mbështetjen e Serbisë për integritetin territorial të Ukrainës dhe, në një farë mase, me furnizimin e municioneve serbe në Ukrainë. Sipas tij, ai personalisht është skeptik ndaj këtyre argumenteve; për më tepër, sipas tij, njohja e Kosovës nuk do të shkelte të drejtën ndërkombëtare. Në të njëjtën kohë, Merezhko beson se çështja e Kosovës mund të kthehet në axhendën politike në Kiev pas përfundimit të luftës.
***
Vizita e Zelenskit në Beograd konsolidoi trendin drejt një dialogu më aktiv midis Ukrainës dhe Serbisë, por nuk e transformoi atë në një partneritet strategjik. Palët përcaktuan fusha specifike të bashkëpunimit – nga tregtia dhe ndihma humanitare deri te mbështetja e ndërsjellë në rrugën drejt BE-së. Çështja e bashkëpunimit ushtarak mbeti jashtë vëmendjes së publikut. Edhe pse këto çështje nuk u diskutuan zyrtarisht, nuk e dimë me siguri nëse u arrit ndonjë marrëveshje në këtë fushë.
Arritja kryesore si për Kievin ashtu edhe për Beogradin ishte riafirmimi i ndërsjellë i mbështetjes për integritetin territorial. Në të njëjtën kohë, në këtë sfond, autoritetet serbe po ruajnë kursin e tyre shumëvektorial dhe po mbajnë distancë nga një pozicion padyshim pro-ukrainas.
Për Kievin, suksesi i mëtejshëm në marrëdhëniet e tij me Serbinë do të varet nga aftësia e tij për të kombinuar zhvillimin e marrëdhënieve me Beogradin me ruajtjen e marrëdhënieve të besueshme dhe të hapura me vendet miqësore ndaj Ukrainës në rajon.
Grupi Analitik i CWBS
