Uvod: “Pokušajte zamisliti da u gradskoj vijećnici u Hamburgu, Krakovu, Helsinkiju ili Lionu visi portret Vladimira Putina. Vijest bi za nekoliko sati obišla svijet. Nezamislivo, dabome! Ali i da je hipotetički moguće, oglasili bi se ministri, ambasadori, evropske institucije, mediji i organizacije za ljudska prava. Postavljalo bi se samo jedno pitanje- kako je moguće da čovjek odgovoran za najveću agresiju na evropskom tlu poslije Drugog svjetskog rata postane simbol jedne javne ustanove? U entitetu Republika Srpska takva slika prolazi gotovo bez ikakvog iznenađenja. Štaviše, dio političke elite dočekuje je sa ponosom.“
Kada čovjek prođe praznim ulicama Bileće, gradića u entitetu Republika Srpska na jugu Bosne i Hercegovine, pored zatvorenih radnji, oronulih fasada i kuća koje se otključavaju tek tokom godišnjih odmora ljudi pristiglih iz Njemačke ili Austrije, lako zaključi da je najveća nesreća tog grada iseljavanje. Međutim, prava tragedija počinje tek kada otvori vrata opštinske sale. Tamo, sa zida, sve prisutne posmatra Vladimir Putin lično.
I upravo tu ova priča prestaje biti priča o malenoj Bileći.
Problem je kada nenormlano postane normalno i poželjno
Jer nije problem (samo) jedan portret. Problem nastaje onog trenutka kada portret čovjeka za kojim je Međunarodni krivični sud raspisuje nalog za hapšenje zbog ratnih zločina postane sasvim normalan dio javnog prostora. Kada više nikoga ne šokira. Kada ga lokalni političari brane, kada se njime ponose i kada ga predstavljaju kao moralni i politički uzor. Tada više ne govorimo o jednoj hercegovačkoj opštini. Govorimo o procesu normalizacije zločina koji se odvija usred Evrope.
Pokušajte zamisliti da u gradskoj vijećnici u Hamburgu, Krakovu, Helsinkiju ili Lionu visi portret Vladimira Putina. Vijest bi za nekoliko sati obišla svijet. Nezamislivo, dabome! Ali i da je hipotetički moguće, oglasili bi se ministri, ambasadori, evropske institucije, mediji i organizacije za ljudska prava. Postavljalo bi se samo jedno pitanje- kako je moguće da čovjek odgovoran za najveću agresiju na evropskom tlu poslije Drugog svjetskog rata postane simbol jedne javne ustanove?
U entitetu Republika Srpska takva slika prolazi gotovo bez ikakvog iznenađenja. Štaviše, dio političke elite dočekuje je sa ponosom.
Deluzija kao sredstvo političke moći
Predsjednik lokalnog parlamenta Dražen Dunđer kaže kako Putina nosi u srcu i kako je “Rusija za svakog pravoslavca majčica“. Čovjek bi pomislio da govori o zemlji koja je izgradila fabrike po Hercegovini, otvorila hiljade radnih mjesta, obnovila škole, finansirala bolnice ili zaustavila odlazak mladih. Ništa od toga ne postoji. Ne postoje ruske investicije koje mijenjaju život ljudi u Hercegovini. Ne postoje ruski razvojni projekti koji pune lokalne budžete. Ne postoje ruske fabrike koje zapošljavaju generacije mladih ljudi.
Postoji samo fabrikovani FSB mit.
Uostalom, pitajte pravoslavce u Ukrajini šta misle o toj “majčici“. Pitajte Gruzijce koji su gledali kako im ruski tenkovi ulaze u zemlju. Pitajte Moldavce koji tri decenije žive sa ruskim separatizmom. Pitajte pravoslavne Rumune, Bugare ili Grke da li Rusiju vide kao zaštitnicu ili kao državu koja godinama pokušava destabilizovati Evropu, a uskoro upitajte i Jermene.
Odgovori će biti sasvim drugačiji od onoga što se može čuti u Bileći.
Jer Putinov portret nema gotovo nikakve veze sa realnošću.
Govori o društvu koje ga je okačilo na zid.
Govori o političkoj kulturi koja autoritarnog vođu doživljava kao ideal, sili daje prednost nad zakonom, a pokornost pretvara u društvenu vrlinu. Upravo zato Putin u Bileći ne visi uprkos siromaštvu. Visi baš zbog njega. Predstavlja potvrdu jedne političke filozofije koja bijedu romantizira, odlazak vlastite djece proglašava nužnom žrtvom, a autoritarnog vođu pretvara u spasitelja.
To je obrazac koji odavno prevazilazi granice jednog grada, regije i zemlje.
Vidimo ga u veličanju ratnih zločinaca. Vidimo ga u muralima, spomenicima, odlikovanjima i političkim govorima. Vidimo ga u fascinaciji svakim vođom koji demonstrira silu, bez obzira na cijenu koju za tu silu plaćaju drugi ljudi. Mijenjaju se imena, ali logika ostaje ista – vođa vrijedi više od institucije, mit više od činjenice i realnosti, autoritet više od slobode.
Zato je priča o Putinu mnogo važnija od same Rusije.
Ljudi koji ga obožavaju uglavnom ne poznaju nikakvu realnost. Fascinira ih model vlasti koji Putin predstavlja. Čovjek koji ne odgovara nikome. Čovjek koji odlučuje o svemu. Čovjek kojem je dopušteno ono što običnim ljudima nikada neće biti.
Takvi vođe uvijek imaju svoje poklonike u društvima koja su odavno izgubila vjeru u vlastite institucije.
Jer kult ličnosti nikada ne traži rezultate.
Traži vjeru.
Vjera ne pita za broj zaposlenih.
Ne pita za visinu plata.
Ne pita za prazna sela.
Ne pita za zatvorene fabrike.
Traži simbol.
U Bileći je taj simbol Vladimir Putin.
Zašto stvarnost gubi od mita?
Paradoks postaje gotovo bolan kada pogledamo stvarnost. Evropska unija ulaže milione eura u razvoj lokalnih zajednica u Bosni i Hercegovini. Evropske ekonomije hrane hiljade porodica iz Republike Srpske. Njemačka, Austrija, Slovenija i druge države zapošljavaju ljude koji više nisu mogli živjeti u vlastitoj zemlji. Evropske bolnice liječe njihove građane. Evropski univerziteti školuju njihovu djecu.
Istovremeno, po zidovima javnih institucija vise portreti osobe koja otvoreno vodi rat protiv evropskog poretka.
Teško je pronaći veći politički paradoks.
Grad iz kojeg autobusi svakodnevno voze mlade prema Zapadu sanja Moskvu. Ljudi zarađuju evropske plate, primaju evropske penzije i koriste evropske fondove, dok politički pogled ostaje prikovan za Kremlj. To više nije geopolitika. To je psihologija ili da budem sasvim otvoren psihopatologija jednog društva koje vlastitu slabost pokušava nadomjestiti identifikacijom sa tuđom silom.
Upravo zato malena Bileća zaslužuje pažnju mnogo širu od lokalne.
Ona predstavlja ogledni primjer kako nastaje društvo koje više vjeruje autokratiji nego slobodi, više cijeni mit od činjenice i radije bira vođu nego budućnost vlastite djece. Takvo društvo postepeno gubi sposobnost moralnog rasuđivanja. Najprije nestane nelagoda. Potom nestane stid. Na kraju nestane granica između dobra i zla. Tada čovjek optužen za ratne zločine postaje sasvim prihvatljiva dekoracija u opštinskoj sali.
Najveći uspjeh Vladimira Putina možda i nije ono što je osvojio na ratištu.
Njegov najveći uspjeh jeste činjenica da je uspio postati sasvim normalna pojava u glavama dijela skrajnute Evrope.
Kada portret čovjeka optuženog za ratne zločine prestane izazivati moralni šok, tada problem više nije portret niti samo taj (ne)čovjek.
Problem postaje društvo koje problem više ne vidi.
Kada čovjek ponovo izađe iz opštinske zgrade i pogleda prazne ulice Bileće, zatvorene radnje i autobuse koji odnose čitave generacije prema Zapadu, shvati da najveća nesreća tog grada ne stanuje u napuštenim kućama.
Najveća nesreća stanuje u jednoj ideji.
U ideji da je pokornost vrlina.
Da je vođa važniji od slobode.
Da je mit vrijedniji od hljeba.
Da je autoritarizam prihvatljiv ako govori “našim jezikom“ ili je makar “naše vjere“.
I upravo zato Putinov portret u Bileći predstavlja mnogo više od puke fotografije jednog autokrate.
Predstavlja ogledalo jednog dijela Evrope u kojem je ratni zločin (p)ostao prihvatljiv, autoritarizam poželjan, a sloboda sumnjiva.
A kada se to dogodi, problem više nije Vladimir Putin.
Problem su svi ti ljudi.
Dragan Bursać. Professor of philosophy, columnist and journalist (BiH).
Članci objavljeni u rubrici “Mišljenja” odražavaju osobno mišljenje autora i ne trebaju se smatrati službenim stavom Centra
