Uvod: „Pokušajte da zamislite da portret Vladimira Putina visi u gradskoj skupštini u Hamburgu, Krakovu, Helsinkiju ili Lionu. Vijest bi obišla svijet za nekoliko sati. Nezamislivo, naravno! No, čak i da je to hipotetički moguće, oglasili bi se ministri, ambasadori, evropske institucije, mediji i organizacije za ljudska prava. Postavilo bi se samo jedno pitanje – kako je moguće da čovjek odgovoran za najveću agresiju na evropskom tlu od Drugog svjetskog rata postane simbol javne ustanove? U entitetu Republika Srpska takva slika prolazi gotovo bez ikakvog iznenađenja. Štaviše, dio političke elite je dočekuje sa ponosom.“
Kada čovjek prošeta praznim ulicama Bileće, malog grada u entitetu Republika Srpska na jugu Bosne i Hercegovine, pored zatvorenih prodavnica, oronulih fasada i kuća koje se otključavaju samo tokom godišnjih odmora ljudi koji su pristigli iz Njemačke ili Austrije, lako je zaključiti da je najveća nesreća tog grada iseljavanje. Međutim, prava tragedija počinje tek kada otvori vrata opštinske sale. Tamo, sa zida, sam Vladimir Putin posmatra sve prisutne.
I upravo tu ova priča prestaje da bude priča o malenoj Bileći.
Problem je kada nenormalno postane normalno i poželjno
Jer nije problem (samo) jedan portret. Problem nastaje u trenutku kada portret čovjeka za kojim je Međunarodni krivični sud izdao potjernicu zbog ratnih zločina postane sasvim normalan dio javnog prostora. Kada to više nikoga ne šokira. Kada ga lokalni političari brane, kada su ponosni na njega i kada ga predstavljaju kao moralni i politički uzor. Tada više ne govorimo o jednoj opštini u Hercegovini. Govorimo o procesu normalizacije zločina koji se odvija usred Evrope.
Uvod: „Pokušajte da zamislite da portret Vladimira Putina visi u gradskoj skupštini u Hamburgu, Krakovu, Helsinkiju ili Lionu. Vijest bi obišla svijet za nekoliko sati. Nezamislivo, naravno! No, čak i da je to hipotetički moguće, oglasili bi se ministri, ambasadori, evropske institucije, mediji i organizacije za ljudska prava. Postavilo bi se samo jedno pitanje – kako je moguće da čovjek odgovoran za najveću agresiju na evropskom tlu od Drugog svjetskog rata postane simbol javne ustanove?
U entitetu Republika Srpska takva slika prolazi gotovo bez ikakvog iznenađenja. Štaviše, dio političke elite je dočekuje sa ponosom.
Zabluda kao sredstvo političke moći
Predsjednik lokalnog parlamenta, Dražen Dunđer, kaže da nosi Putina u srcu i da je „Rusija za svakog pravoslavca majčica“. Čovjek bi pomislio da govori o zemlji koja je izgradila fabrike u Hercegovini, stvorila hiljade radnih mjesta, renovirala škole, finansirala bolnice ili zaustavila odlazak mladih. Ništa od toga ne postoji. Nema ruskih investicija koje mijenjaju živote ljudi u Hercegovini. Nema ruskih razvojnih projekata koji pune lokalne budžete. Nema ruskih fabrika koje zapošljavaju generacije mladih ljudi.
Postoji samo izmišljeni mit o FSB-u.
Uostalom, pitajte pravoslavce u Ukrajini šta misle o toj „majčici“. Pitajte Gruzijce koji su gledali kako ruski tenkovi ulaze u njihovu zemlju. Pitajte Moldavce koji tri decenije žive sa ruskim separatizmom. Pitajte pravoslavne Rumune, Bugare ili Grke da li Rusiju vide kao zaštitnicu ili kao državu koja godinama pokušava da destabilizuje Evropu, a uskoro pitajte i Jermene.
Odgovori će biti potpuno drugačiji od onoga što se može čuti u Bileći.
Jer Putinov portret gotovo da nema nikakve veze sa stvarnošću.
Govori o društvu koje ga je okačilo na zid.
Govori o političkoj kulturi koja autoritarnog vođu vidi kao ideal, daje sili prednost nad zakonom i pokornost pretvara u društvenu vrlinu. Upravo zato Putin ne visi u Bileći uprkos svom siromaštvu. Visi upravo zbog njega. To predstavlja potvrdu političke filozofije koja romantizuje bijedu, odlazak sopstvene djece proglašava nužnom žrtvom, a autoritarnog vođu pretvara u spasioca.
Ovo je obrazac koji je odavno prevazišao granice jednog grada, regije i zemlje.
Vidimo ga u veličanju ratnih zločinaca. Vidimo ga na muralima, spomenicima, odlikovanjima i političkim govorima. Vidimo ga u fascinaciji svakim vođom koji demonstrira silu, bez obzira na cijenu koju za tu silu drugi ljudi plaćaju. Imena se mijenjaju, ali logika ostaje ista – vođa vrijedi više od institucije, mit više od činjenice i stvarnosti, autoritet više od slobode.
Zato je priča o Putinu mnogo važnija od same Rusije.
Ljudi koji ga obožavaju uglavnom ne poznaju nikakvu stvarnost. Fascinira ih model vlasti koji Putin predstavlja. Čovjek koji nikome ne odgovara. Čovjek koji odlučuje o svemu. Čovjek kome je dozvoljeno ono što običnim ljudima nikada neće biti.
Takvi lideri uvijek imaju svoje sljedbenike u društvima koja su odavno izgubila vjeru u sopstvene institucije.
Jer kult ličnosti nikada ne traži rezultate.
Traži vjeru.
Vjera ne pita za broj zaposlenih.
Ne pita za visinu plate.
Ne pita za prazna sela.
Ne pita za zatvorene fabrike.
Traži simbol.
U Bileći, taj simbol je Vladimir Putin.
Zašto stvarnost gubi pred mitom?
Paradoks postaje gotovo bolan kada pogledamo stvarnost. Evropska unija ulaže milione eura u razvoj lokalnih zajednica u Bosni i Hercegovini. Evropske ekonomije hrane hiljade porodica iz Republike Srpske. Njemačka, Austrija, Slovenija i druge zemlje zapošljavaju ljude koji više ne mogu da žive u sopstvenoj zemlji. Evropske bolnice liječe njihove građane. Evropski univerziteti obrazuju njihovu djecu.
Istovremeno, na zidovima javnih institucija vise portreti osobe koja otvoreno vodi rat protiv evropskog poretka.
Teško je pronaći veći politički paradoks.
Grad iz kojeg autobusi svakodnevno voze mlade ljude na Zapad sanja o Moskvi. Ljudi zarađuju evropske plate, primaju evropske penzije i koriste evropske fondove, dok politički pogled ostaje uprt u Kremlj. To više nije geopolitika. To je psihologija ili, da budem sasvim otvoren, psihopatologija društva koje sopstvenu slabost pokušava da nadomjesti identifikujući se sa tuđom silom.
Upravo zato malena Bileća zaslužuje mnogo širu pažnju od lokalne.
Ona je ogledni primjer kako nastaje društvo koje više vjeruje u autokratiju nego u slobodu, više cijeni mit nego činjenicu i radije bira vođu nego budućnost vlastite djece. Takvo društvo postepeno gubi sposobnost moralnog rasuđivanja. Prvo nestaje nelagodnost. Zatim nestaje stid. Konačno, nestaje granica između dobra i zla. Tada čovjek optužen za ratne zločine postaje sasvim prihvatljiva dekoracija u opštinskoj sali.
Najveći uspjeh Vladimira Putina možda i nije ono što je osvojio na ratištu.
Njegov najveći uspjeh je činjenica da je uspio da postane potpuno normalna pojava u glavama dijela marginalizovane Evrope.
Kada portret čovjeka optuženog za ratne zločine prestane da izaziva moralni šok, onda problem više nije portret, niti samo taj (ne)čovjek.
Problem postaje društvo koje više ne vidi problem.
Kada čovjek ponovo izađe iz opštinske zgrade i pogleda prazne ulice Bileće, zatvorene prodavnice i autobuse koji odnose čitave generacije na Zapad, shvati da najveća nesreća tog grada ne leži u napuštenim kućama.
Najveća nesreća leži u jednoj ideji.
U ideji da je pokornost vrlina.
Da je vođa važniji od slobode.
Da je mit vredniji od hleba.
Da je autoritarizam prihvatljiv ako govori „našim jezikom“ ili je barem „naše vjere“.
I upravo zato Putinov portret u Bileći predstavlja mnogo više od puke fotografije jednog autokrate.
Predstavlja ogledalo jednog dijela Evrope u kojem je ratni zločin (p)ostao prihvatljiv, autoritarizam poželjan, a sloboda sumnjiva.
A kada se to desi, problem više nije Vladimir Putin.
Problem su svi ti ljudi.
Dragan Bursać. Professor of philosophy, columnist and journalist (BiH).
Članci objavljeni u rubrici „Stavovi“ odražavaju lično mišljenje autora i ne moraju se podudarati sa stavom Centra
