Ndalimi në Malin e Zi i Mikhail Zvinchuk-ut, themeluesit të rrjetit rus të propagandës “Rybar”, dhe i anëtarëve të ekipit të tij, tërhoqi vëmendjen jo vetëm për shkak të rrethanave të udhëtimit të tyre. Rasti ngriti pyetjen se si një person që i nënshtrohej sanksioneve të Bashkimit Evropian mundi të hynte pa pengesa në një vend që është kandidat për anëtarësim në BE dhe anëtar i NATO-s. Deportimi i mëpasshëm i grupit, sekuestrimi i pajisjeve dhe dyshimet për aktivitete propagande e rekrutimi të mundshëm, nxorën në pah përmasat më të gjera të ndikimit të “Rybar”-it në Ballkan dhe rreziqet që mbeten edhe pasi përfaqësuesit e tij janë deportuar.
Arrestimi
Më 9 tetor, policia malazeze ndaloi Mikhail Zvinchuk-un, themeluesin e rrjetit rus të propagandës “Rybar” («Рыбарь», rusisht për “peshkatar”), bashkëshorten e tij dhe tre bashkëpunëtorë të tjerë, të cilët kishin hyrë në Malin e Zi më pak se dy ditë më parë dhe po qëndronin në një hotel në Risan, në komunën e Kotorrit.
Gjatë operacionit, forcat e rendit malazez konfiskuan një dron, kamera video me rezolucion të lartë, një kamerë “GoPro” dhe disa telefona celularë. Pajisjet e sekuestruara u dërguan për ekzaminim dhe analizë “me qëllim përcaktimin e qëllimit të tyre dhe të përdorimit të tyre në territorin e Malit të Zi”.
Në deklaratën e saj, Drejtoria e Policisë e përshkroi Mikhail Zvinchuk-un si drejtues dhe pjesëmarrës në rrjetin ruso-hibrid politik “Rybar”, duke vënë në dukje se “për shkak të këtij aktiviteti, Bashkimi Evropian kishte vendosur ndaj tij një masë kufizuese në formën e ndalimit të hyrjes dhe tranzitit nëpër territorin e shteteve anëtare të BE-së, në lidhje me aktivitete që minojnë ose kërcënojnë integritetin territorial, sovranitetin dhe pavarësinë e Ukrainës”. “Falë reagimit në kohë dhe të koordinuar, autoritetet e sektorit të sigurisë dhe inteligjencës parandaluan aktivitete potencialisht të dëmshme nga këta individë në territorin e Malit të Zi, duke konfirmuar vendosmërinë e institucioneve për të zbatuar vazhdimisht ligjin, për të mbrojtur sigurinë kombëtare dhe për të forcuar shtetin e së drejtës si parime kyçe mbi të cilat bazohen integrimi evropian dhe vlerat themelore të Evropës moderne,” theksohej në deklaratë. Duke komentuar ndalimin, Kryeministri Milojko Spajić vuri në dukje në një postim në platformën X se qeveria e tij kishte paralajmëruar më parë se “përpjekjet për aktivitete hibride dhe destabilizimin e Malit të Zi” shoqërojnë rrugëtimin evropian të vendit. “Mesazhi pas operacionit të suksesshëm të sotëm, në të cilin u arrestua kreu i rrjetit informativ ‘Rybar’, është i qartë: institucionet tona po bëjnë punën e tyre, Mali i Zi po mbron interesat e veta dhe askush nuk do ta rrezikojë të ardhmen tonë evropiane,” theksoi ai.
Si hyri Rybar në Malin e Zi
Mbetet e hapur pyetja se si një person që i nënshtrohet sanksioneve perëndimore, përfshirë ato të Bashkimit Evropian, arriti të hyjë në një vend që është kandidati kryesor për anëtarësim në BE dhe që supozohet se është harmonizuar me të gjitha masat kufizuese evropiane, duke qenë gjithashtu anëtar i NATO-s.
Sipas raportimeve të mediave, shtetasi rus hyri në Malin e Zi nga Bosnjë-Hercegovina (Republika Srpska), përmes pikës kufitare Zupci–Sitnica.
Zvinchuk pretendon se, ndërsa kalonte kontrollin kufitar, oficerët thjesht nuk i kushtuan ndonjë vëmendje të veçantë. Mediat citojnë një postim që ai bëri në Telegram menjëherë pas hyrjes në Malin e Zi, në të cilin shkruante: “Mbani mend: edhe nëse jeni nën sanksione, si unë; edhe nëse keni ndalim udhëtimi, si unë; edhe nëse po udhëtoni drejt një vendi që është zotuar, në shenjë solidariteti, të zbatojë atë ndalim udhëtimi, si në rastin tim… KA NJË MËNYRË! Gjithmonë mund të hasni në një roje kufitare idiot, i cili ju zbraz të gjitha xhepat, por harron të kontrollojë bazën e të dhënave (si në rastin tim).”
Më 10 tetor, Zyra e Presidentit të Malit të Zi, Jakov Milatović, kërkoi sqarime mbi rrethanat e hyrjes së pakufizuar të Mikhail Zvinchuk-ut në Mal të Zi, duke e përshkruar atë si një person “të njohur për aktivitetet e tij brenda rrjetit rus të blogerëve ushtarakë ‘Rybar'”. “Duke qenë se Zvinchuk gjendet në listën e sanksioneve të Bashkimit Evropian – me masat kufizuese të të cilit Mali i Zi e harmonizon legjislacionin e tij – është e rëndësishme të përcaktohet se si hyri ai në Mal të Zi, çfarë informacioni kishin në dispozicion autoritetet kompetente dhe nëse të gjitha procedurat u kryen në përputhje me rregulloret në fuqi,” deklaroi administrata presidenciale. “Është gjithashtu e nevojshme të përcaktohet nëse ka pasur komunikim paraprak me shërbimet partnere të sigurisë, nëse institucionet kompetente kishin informacion për mbërritjen e tij dhe cilat masa u ndërmorën gjatë qëndrimit të tij në Mal të Zi.” Është e rëndësishme që “autoritetet përkatëse të sigurisë të sqarojnë rrethanat e këtij rasti”, të përcaktojnë “të gjitha faktet relevante” dhe, “brenda fushëveprimit të kompetencave të tyre”, t’i ofrojnë Këshillit për Mbrojtje dhe Siguri “informacion mbi rrethanat e këtij rasti dhe masat e ndërmarra”, thuhej në deklaratë.
Deportimi
Pas operacionit të kryer nga policia dhe shërbimet e sigurisë malazeze për ndalimin e grupit “Rybar” dhe sekuestrimin e pajisjeve të tyre, u vendos që propagandistët rusë të deportoheshin drejt Rusisë. “Pas një hetimi penal, operacional dhe të inteligjencës, u konstatua se këta individë nuk mund ta vazhdonin qëndrimin e tyre në Mal të Zi dhe, në përputhje me Ligjin për të Huajt, u mor vendimi për t’i deportuar ata nga Mali i Zi për arsye të sigurisë kombëtare dhe të brendshme të shtetit,” njoftoi policia. Zvinchuk pretendon se gjatë qëndrimit të tij në Mal të Zi, policia vendase dërgoi kërkesa për informacion te Interpoli dhe Europoli, por këto organizata nuk treguan “asnjë interes për të” dhe nuk kishte urdhër-arreste apo kërkesa për ekstradim. Si pasojë, pesë shtetasit rusë u deportuan nga Mali i Zi drejt Rusisë pak orë pas ndalimit të tyre.
Më 11 tetor, Mikhail Zvinchuk, bashkëshortja e tij dhe tre punonjës të projektit “Rybar” u kthyen në Rusi me një fluturim Beograd-Moskë. Sipas Mikhail Zvinchuk, një rol kyç në sigurimin e lirimit të grupit të tij luajti zëdhënësja e Ministrisë së Jashtme ruse, Maria Zakharova, e cila koordinoi punën e ambasadave ruse në Malin e Zi dhe Serbi. Në përgjithësi, thotë ai, në proces u përfshinë qeveria ruse, Ministria e Punëve të Jashtme, shërbimet ruse të inteligjencës, vetë drejtuesja e RT-së Margarita Simonyan, nënkryetari i Këshillit të Sigurimit të Federatës Ruse Dmitry Medvedev, kompania holding “Technodinamika” dhe korporata shtetërore “Rostec” (prodhuese e armëve dhe pajisjeve ushtarake, si dhe avionëve), e cila konsiderohet si burimi kryesor i financimit për projektin “Rybar”.
Çfarë po kërkonte “Rybar” në Malin e Zi
Zvinchuk këmbëngul se ai dhe ekipi i tij u ndaluan pasi dorëzuan një kërkesë zyrtare për të filmuar Manastirin e Cetinjes.
Sipas mediave malazeze, shërbimet e sigurisë dyshonin se qëllimi i rusëve nuk ishte përgatitja e një raporti mbi vendet fetare dhe historike, por zhvillimi i një fushate propagandistike kundër përafrimit të planifikuar të politikës së vizave të Malit të Zi me standardet e Bashkimit Evropian. Ky përmbajtje “kishte për qëllim ta paraqiste integrimin evropian si një proces të imponuar politikisht, me pasoja negative për turizmin, stabilitetin ekonomik dhe interesat kombëtare të Malit të Zi”.
Në fakt, në edicionin e 8 tetorit të “Analiza e Rybar – Përmbledhja Ditore”, të cilin Zvinchuk e regjistroi ndërsa qëndronte në bregun e Gjirit të Kotorrit, ai e preku çështjen e vizave: “Ne po vazhdojmë serinë tonë të dokumentarëve nga Ballkani. Dhe pikërisht tani po shijojmë një Mal të Zi që po qan. Këtu nuk kanë parë shi të tillë prej kohësh, veçanërisht në këtë periudhë të vitit. Zakonisht, ky lloj moti vjen në dimër. Thonë se Mali i Zi po qan sepse po vendos viza për rusët.” Ai theksoi se “kjo do të godasë kryesisht sektorin e turizmit, ndërsa Podgorica zyrtare do të humbasë një sasi të madhe të ardhurash” — me fjalë të tjera, ai po shprehte pikërisht atë narrativë që autoritetet malazeze e konsiderojnë si të orientuar drejt minimit të përpjekjeve të vendit për integrim evropian.
Propagandist apo rekrutues?
Një arsye tjetër për shqetësimet e shërbimeve të sigurisë malazeze lidhur me Zvinchuk-un ishte mbështetja e tij për agresionin rus kundër Ukrainës.
Sanksionet individuale të Bashkimit Evropian kundër themeluesit të projektit “Rybar” u vendosën për shkak të veprimeve që minojnë ose kërcënojnë integritetin territorial, sovranitetin dhe pavarësinë e Ukrainës. Sipas deklaratës së Bashkimit Evropian, kjo nuk ka të bëjë vetëm me mbështetjen informative për “operacionin special ushtarak”, por edhe me përfshirjen e drejtpërdrejtë të Zvinchuk-ut në luftë përmes pjesëmarrjes së tij në grupin e punës që koordinonte përpjekjet e mobilizimit të Rusisë, i cili u krijua me dekret të Vladimir Putinit në dhjetor të vitit 2022.
Themeluesi i projektit “Rybar” tha se gjatë ndalimit të tij, oficerët e policisë malazeze pyetën nëse ai dhe grupi i tij kishin ardhur realisht në Mal të Zi për të rekrutuar të huaj që të merrnin pjesë në “operacionin special ushtarak”. Kështu, shqetësimi se rusët mund të krijonin një “qendër rekrutimi” të ushtrisë ruse në një vend të NATO-s ishte – në mos arsyeja kryesore – një arsye e rëndësishme për deportimin e Zvinchuk-ut dhe ekipit të tij.
“Rybar” u largua, por premtoi të kthehej
Aktivitetet e “Rybar”-it në Mal të Zi nuk filluan me udhëtimin aktual dhe me gjasë nuk do të përfundojnë me të.
“Masat kundër individëve të caktuar nuk nënkuptojnë se aftësia e rrjetit për të vepruar ka pushuar së ekzistuari. Kontaktet lokale, portalet e lidhura, kanalet e shpërndarjes dhe mbështetja organizative mund të mbeten aktive edhe pas largimit ose ndalimit të përfaqësuesve të tij,” deklaron Qendra për Forenzikë Digjitale (DFC) në Podgoricë.
Marko Banoviq, një analist i DFC-së, thekson në një intervistë për DW: “Përveç përhapjes së propagandës dhe dezinformimit rus, aktivitetet e ‘Rybar’-it në rajon deri më tani kanë përfshirë trajnime, lidhje me aktorë lokalë dhe ofrimin e njohurive e mbështetjes teknike për kryerjen e fushatave informative. Prandaj, deportimi mund të jetë një masë parandaluese e justifikuar, por është gjithashtu e nevojshme të shqyrtohet rrjeti i mundshëm i bashkëpunimit që mbetet në vend pas largimit të tyre.”
Përveç lidhjeve të krijuara me mbështetësit malazezë të “operacionit special ushtarak”, “Rybar” mund të veprojë në Mal të Zi përmes vendeve fqinje, Serbisë dhe Bosnjë-Hercegovinës, të cilat nuk u janë bashkuar dhe nuk kanë ndërmend t’u bashkohen sanksioneve evropiane. Vetë Zvinchuk thotë sa vijon për planet e tij të së ardhmes: “Për ne, kjo vizitë pune në Ballkan nuk do të jetë aspak e fundit, sepse ekipi im ka punuar dhe vazhdon të punojë atje. Kemi vendosur një bashkëpunim të ngushtë me strukturat vendase.”
Grupi Analitik i CWBS
