“Përshëndetje nga një Serbi e lirë!” Thirrje të tilla dëgjoheshin shpesh nga të ftuarit serbë në dy konferencat ndërkombëtare, PLENUM2026 dhe Forumi i Cetinjes FORCE2026, të cilat u mbajtën në Podgoricë dhe Cetinje nga 9 deri më 12 nëntor (në Mal të Zi, nëntori është tradicionalisht i mbushur me aktivitete të ekspertëve). Dhe në to vërehej një ndjesi optimizmi të sinqertë. Pas katërmbëdhjetë vitesh sundimi nga Aleksandar Vuçiçi dhe Partia Progresive Serbe (SNS), kampi i tij politik pësoi më në fund humbje, ndërsa lëvizja e gjatë e protestave studentore korri një fitore bindëse në zgjedhjet parlamentare.
Pjesëmarrja serbe në të dyja aktivitetet ishte, për më tepër, veçanërisht e theksuar. Historiani Milivoj Beshlin, drejtori i Akademisë Rajonale për Zhvillim Demokratik Balsha Bozhoviç, politikani Borko Stefanoviç, ish-deputetja e Kuvendit Kombëtar të Serbisë Nada Kolundzhija dhe pjesëmarrës të tjerë ndanë hapur pritshmëritë e tyre për ndryshimet që priten. Pas vitesh të tëra debatesh të ashpra mbi politikën e Serbisë ndaj fqinjëve të saj, atmosfera ishte jashtëzakonisht pozitive. Flitej për demokracinë, çlirimin e institucioneve shtetërore nga kontrolli partiak, pajtimin në rajon dhe mundësinë për t’i lënë përfundimisht pas praktikat politike të viteve 1990.
Megjithatë, ndryshimi i qeverisë nuk nënkupton domosdoshmërisht ndryshim në kulturën politike apo në prioritetet e politikës së jashtme. Programi i fituesve e tregon këtë qartë.
Më 12 nëntor, përfaqësuesit e “Listës Studentore”, Dejan Shoshkiç dhe Miodrag Krmar, u takuan me ambasadorin rus, Aleksandr Bocan-Harçenko. Sipas ambasadës, ata diskutuan mbi marrëdhëniet dypalëshe dhe mbështetjen e Moskës për qëndrimin e Serbisë lidhur me Kosovën. Në të njëjtën ditë, përfaqësues të tjerë të lëvizjes u takuan me Ndihmës Sekretarin e Shtetit të SHBA-së, Brendan Hanrahan.
Këto janë kontakte të zakonshme diplomatike nga ana e autoriteteve të ardhshme, por që zbulojnë shumë: ka pak gjasa që Serbia të heqë dorë shpejt nga politika e saj e ekuilibrit mes Perëndimit, Rusisë dhe Kinës. Ndryshimet demokratike të brendshme duken më premtuese sesa një kthesë gjeopolitike.
Një fitore që opozita tradicionale nuk mundi ta arrinte
Në zgjedhjet e parakohshme të 25 tetorit, “Lista e Studentëve” (Studentska lista – Studenti pobeđuju) fitoi 140 nga 250 vendet në Kuvendin Kombëtar. Më shumë se 2,35 milionë qytetarë, rreth 53 për qind, votuan për të. Blloku i Vuçiçit fitoi 103 vende, ndërsa përfaqësuesit e pakicave kombëtare fituan shtatë.
Vetë Vuçiçi ishte larguar nga posti i presidentit në fund të shtatorit, me synimin për t’u rikthyer në pushtetin ekzekutiv pas zgjedhjeve, këtë herë si kryeministër. Megjithatë, fitorja e studentëve i pengoi planet e tij. Seanca e parë e parlamentit të ri është caktuar për më 17 nëntor, pas së cilës do të fillojë procesi i formimit të qeverisë.
Protestat u nxitën nga tragjedia e 1 nëntorit 2024, kur 16 persona humbën jetën si pasojë e shembjes së strehës në stacionin hekurudhor të Novi Sadit. Kjo fatkeqësi shërbeu si pikënisje për një debat mbarëkombëtar mbi korrupsionin, kontratat publike jo transparente dhe mungesën e llogaridhënies nga ana e zyrtarëve.
Studentët kërkuan që të identifikohen përgjegjësit dhe që dokumentacioni lidhur me rindërtimin të bëhet publik. Atyre iu bashkuan pedagogë, aktivistë të shoqërisë civile dhe përfaqësues të profesioneve të ndryshme. Protestat u përhapën në mbarë vendin, ndërsa përpjekjet për të diskredituar pjesëmarrësit vetëm sa e shtuan pakënaqësinë.
Në fund, studentët arritën të bënin atë që opozita e përçarë e Serbisë nuk kishte mundur ta realizonte për vite me radhë. Ata bashkuan qytetarë me pikëpamje shumë të ndryshme rreth kërkesave relativisht të thjeshta: t’i jepet fund korrupsionit, të rivendoset sundimi i ligjit dhe të detyrohen institucionet shtetërore të veprojnë në përputhje me ligjin.
Kosova, Rusia, identiteti kombëtar dhe zgjedhja gjeopolitike mbetën në plan të dytë për një kohë të gjatë. Kjo ndihmoi në ruajtjen e unitetit të lëvizjes, por këto çështje nuk mund të shtyhen më tej.
“Lista Studentore” nuk ka një ideologji të vetme. Në mesin e përfaqësuesve të saj ka figura pro-evropiane, konservatorë të moderuar dhe mbështetës të pikëpamjeve tradicionale kombëtare. Dëshira për ta larguar Vuçiçin i bashkoi ata; vendimet qeverisëse do të kërkojnë kompromise më komplekse.
Për më tepër, humbja zgjedhore e SNS-së nuk nënkupton ende çmontimin e të gjithë sistemit që ajo ndërtoi gjatë katërmbëdhjetë viteve. Më shumë se 1.7 milionë qytetarë votuan për listën e Vuçiçit. Kampi i tij politik ruan një ndikim të konsiderueshëm në qeverisjen vendore, aparatin shtetëror, strukturat ekonomike dhe mediat.
Shumica e re do të duhet të reformojë prokurorinë, gjykatat, shërbimet e sigurisë, ndërmarrjet shtetërore dhe sistemin e emërimeve. Nga kjo varet thellësia e shkëputjes politike, e jo thjesht nga ndërrimi i kryeministrit apo i zyrtarëve të tjerë të lartë. Po ashtu, nga kjo varet nëse 25 tetori do të shënojë fillimin e një epoke të re politike, në kuptimin e vërtetë të fjalës.
“Lista Studentore” dhe Interesat Tradicionale Serbe
Programi i politikës së jashtme të fituesve ngre më së shumti pyetje: ai është më konservator sesa prisnin disa nga mbështetësit e tyre liberalë.
“Lista Studentore” mbështet neutralitetin ushtarak të Serbisë dhe nuk parashikon anëtarësimin në NATO.
Qëndrimi i saj ndaj Rusisë është gjithashtu mjaft tradicional. Programi bën thirrje hapur për ruajtjen e partneritetit me Moskën, veçanërisht në çështjet që lidhen me mbështetjen për interesat serbe në Këshillin e Sigurimit të OKB-së dhe zgjidhjen e çështjes së Kosovës. Njëkohësisht, fituesit nuk e mbështesin vendosjen e sanksioneve ndaj Federatës Ruse, duke përmendur, ndër të tjera, përvojën historike të sanksioneve ndërkombëtare kundër vetë Serbisë në vitet 1990.
Në të njëjtën kohë, ata e njohin integritetin territorial të Ukrainës dhe kufijtë e saj të njohur ndërkombëtarisht. Kështu, mbështetja për sovranitetin ukrainas ndërthuret me synimin për të ruajtur marrëdhënie të veçanta me shtetin agresor.
Pas zgjedhjeve, kandidati kryesor i “Listës Studentore”, profesori Ilija Srdanoviq, e zbuti disi natyrën kategorike të deklaratave të mëparshme lidhur me sanksionet. Në një intervistë për Radion Evropa e Lirë, ai theksoi se vendime të tilla të politikës së jashtme duhet të merren pas një debati të hapur publik dhe duhet të pasqyrojnë vullnetin e qytetarëve. Për pasojë, mbetet e hapur mundësia e rishikimit të qëndrimit aktual, ndonëse ende nuk ka ndonjë vendim konkret për mbajtjen e një referendumi.
Duke pasur parasysh ndjenjat e përhapura pro-ruse dhe faktorin e Kosovës, nuk mund të pritet që Beogradi t’u bashkohet shpejt sanksioneve evropiane.
Njëfarë paqartësie vërehet edhe në pjesën e programit që i kushtohet Bashkimit Evropian. Brukseli përshkruhet si partneri kryesor ekonomik i Serbisë, ndërsa thellohet bashkëpunimi me shtetet anëtare si një nga prioritetet. Parashikohen reforma në fushën e drejtësisë dhe të drejtave themelore, zgjerimi i lidhjeve ekonomike dhe sigurimi i fondeve evropiane. Megjithatë, vetë objektivi i anëtarësimit të plotë në BE nuk është formuluar në mënyrë eksplicite në dokument.
Pas zgjedhjeve, Srdanoviqi konfirmoi synimin për të vazhduar integrimin evropian. Megjithatë, Serbia e hapi kapitullin e fundit të ri të negociatave që në vitin 2021, dhe përparimi i mëtejshëm nuk varet vetëm nga reformat, por edhe nga marrëdhëniet me Kosovën dhe harmonizimi i politikave të saj me ato të BE-së.
Situata me Kosovën është edhe më e ndërlikuar. “Lista e Studentëve” vazhdon ta konsiderojë atë si pjesë integrale të Serbisë, kundërshton pavarësinë e territorit dhe anëtarësimin e tij në organizata ndërkombëtare. Parashikohet një shqyrtim i marrëveshjeve të arritura nga autoritetet e mëparshme me Prishtinën, veçanërisht në lidhje me përputhshmërinë e tyre me Kushtetutën e Serbisë.
Në fakt, qëndrimi i fituesve nuk ndryshon shumë nga politika tradicionale shtetërore serbe. Dialogu i mëtejshëm nën kujdesin e BE-së me gjasë do të vazhdojë, por për momentin nuk duhen pritur zhvillime të papritura apo përparime të shpejta.
Sa i përket Bosnje-Hercegovinës, “Lista e Studentëve” thekson ruajtjen e kompetencave kushtetuese të Republikës Srpska, përfshirë të drejtën e vetos në institucionet shtetërore dhe pretendimet e saj pronësore. Ajo propozon rishikimin e praktikës së zbatimit të të ashtuquajturave “Fuqitë e Bonit” nga Përfaqësuesi i Lartë i bashkësisë ndërkombëtare, si dhe vazhdimin e zhvillimit të marrëdhënieve të veçanta midis Beogradit dhe Banja Lukës.
Nuk parashikohet heqja dorë nga roli tradicional i Serbisë në çështjet që lidhen me serbët e Bosnjës. Sigurisht, pika të tilla në program nuk nënkuptojnë, në vetvete, mbështetje për ambiciet separatiste të Milorad Dodikut. Megjithatë, aktualisht nuk ka asnjë bazë për të pritur një ndryshim thelbësor të politikës serbe ndaj Bosnje-Hercegovinës.
Në Mal të Zi, studentët zotohen të mbrojnë identitetin kombëtar dhe kulturor të serbëve dhe kërkojnë zgjidhjen e çështjes së shtetësisë së dyfishtë. Për Podgoricën, kjo është një çështje e ndjeshme: disa politikanë druhen nga ndikimi që rregullat e reja mund të kenë në ekuilibrin zgjedhor, si dhe nga rritja e varësisë ndaj Beogradit. Problemi nuk qëndron te mbështetja për bashkatdhetarët në vetvete, por te mënyrat e mundshme të ushtrimit të ndikimit politik.
Kështu, prioritetet tradicionale të politikës së jashtme të Serbisë mund të vazhdojnë të ekzistojnë edhe pas largimit të Vuçiçit. Pyetja është nëse do të ndryshojnë metodat që përdoren për t’i ndjekur ato.
Pas Vuçiçit: Optimizmi dhe barra e viteve nëntëdhjetë
Në forumin “PLENUM 2026”, ish-deputetja serbe Nada Kolundžija bëri një vlerësim mjaft të ashpër të trashëgimisë politike të autoriteteve të mëparshme. Sipas saj, regjimi i Vuçiçit jo vetëm që kufizoi liritë, por edhe nxiti qëllimisht armiqësi, duke përdorur retorikë nacionaliste për të ruajtur pushtetin dhe për të fshehur korrupsionin në shkallë të gjerë.
Njëkohësisht, ajo u bëri thirrje fqinjëve të Serbisë që të mos kërkojnë përgjigje të menjëhershme nga fituesit lidhur me Kosovën, të kaluarën e kohës së luftës dhe çështje të tjera të dhimbshme. Sipas saj, një presion i tepruar mund ta vështirësojë tranzicionin demokratik.
Komentatori nga Kosova, Veton Surroi, vuri në dukje një problem tjetër në kuadër të “PLENUM”-it. Sipas tij, për vite me radhë, Perëndimi e shihte Vuçiçin si një garantues të stabilitetit rajonal, pikërisht për shkak të aftësisë së tij për ta cenuar atë stabilitet. Partnerët ndërkombëtarë prisnin që lideri serb të shmangte hapat e rrezikshëm, në këmbim të mbështetjes politike dhe njohjes.
Ky model, i njohur si “stabilokraci”, mundësoi që për vite të tëra të liheshin mënjanë çështjet e demokracisë, lirisë së medias dhe institucioneve shtetërore, në emër të një parashikueshmërie relative të proceseve rajonale. Kjo, në fund, krijoi një sistem politik ku kontrolli mbi shoqërinë u bë shumë më i rëndësishëm sesa zhvillimi i saj.
Në aktivitetin “FORCE26” në Cetinje, deputeti i shquar i opozitës serbe, Borko Stefanoviç, pranoi se Beogradi duhet të jetë i pari që u zgjat dorën fqinjëve të tij dhe të tregojë gatishmëri për ndryshim, pas vitesh të tëra me një politikë konfrontuese. Kjo tingëlloi veçanërisht domethënëse në Cetinje, qytet që, në marrëdhëniet serbo-malazeze, është lidhur tradicionalisht me një identitet të dallueshëm kombëtar malazez. Stefanoviçi madje theksoi se, për herë të parë pas një kohe të gjatë, ndjente kënaqësi që ishte qytetar i Serbisë në një ngjarje të tillë.
Reflektimet e historianit Milivoj Beshlin ishin veçanërisht thelbësore. Sipas tij, Ballkani Perëndimor mbetet, në masë të madhe, peng i pasojave të luftërave jugosllave të viteve ’90. Rendi politik dhe territorial i krijuar në atë kohë vazhdon të përcaktojë marrëdhëniet midis shteteve, ndërsa përpjekjet për t’iu rikthyer mosmarrëveshjeve të vjetra e kthejnë vazhdimisht rajonin te të njëjtat konflikte. Beshlini madje sugjeroi se vetëm një tronditje tjetër e madhe – deri në një luftë të re rajonale apo botërore – do të mund ta ndryshonte rrënjësisht këtë kontekst historik. Me fjalë të tjera, ai i referohej thellësisë së inercisë politike të lënë pas nga luftërat për trashëgiminë e Jugosllavisë.
Megjithatë, historiani nuk e përjashton aspak mundësinë e një ndryshimi pozitiv. Përkundrazi, ai beson se, edhe në rrethanat aktuale, vendet e rajonit janë të afta të bëjnë përparim të ndjeshëm në pajtim, në rindërtimin e besimit dhe në zhvillimin e një bashkëpunimi normal. Kjo nuk kërkon kufij të rinj apo ndonjë katastrofë tjetër historike.
Ai pret që autoritetet e reja serbe të përqendrohen më shumë te gjykatat, shërbimet e sigurisë, arsimi dhe media, sesa te mosmarrëveshjet me fqinjët. Beshlin e vlerëson potencialin për këto reforma si edhe më të madh sesa ishte pas rënies së Millosheviçit në vitin 2000.
Balsha Bozhoviç foli në mënyrë shumë më të ashpër për të ardhmen. Ai është i bindur se Serbia nuk duhet t’i përsërisë gabimet e tranzicionit demokratik të fillimit të viteve 2000, kur një pjesë e konsiderueshme e strukturave të mëparshme politike dhe të sigurisë i ruajtën pozitat e tyre. Sipas tij, janë të domosdoshme reforma e shërbimeve të sigurisë, hapja e arkivave, dhënia e llogarisë për korrupsionin dhe hetimi i duhur i krimeve të kryera gjatë dekadave të mëparshme.
Bozhoviç foli gjithashtu për lidhjet e udhëheqjes së mëparshme serbe me qarqe politike në Mal të Zi, Bosnje-Hercegovinë dhe Kosovë. Ai beson se këto mekanizma joformalë mund t’i mbijetojnë Vuçiçit.
Ka një bazë racionale për këtë vlerësim. Gjatë viteve të sundimit të Vuçiçit, Serbia vërtet ndërtoi një sistem të gjerë kontaktesh politike, mediatike, ekonomike dhe personale me përfaqësues të komuniteteve serbe në shtetet fqinje. Disa nga këto lidhje ekzistonin shumë kohë para se ai të vinte në pushtet dhe i kanë rrënjët e tyre në shoqëri.
Prandaj, e ardhmja e tyre nuk do të varet vetëm nga një ndryshim i udhëheqjes politike në Beograd. Ajo që ka më shumë rëndësi është nëse do të vazhdojë praktika e përdorimit të mosmarrëveshjeve rajonale për mobilizim të brendshëm dhe për forcimin e ndikimit politik.
Çfarë do të ndryshojë për rajonin dhe Ukrainën?
Aleksandar Vuçiç ka mbetur një nga aktorët kyç në Ballkanin Perëndimor për vite me radhë: nga negociatat me Kosovën e deri te marrëdhëniet me Banja Lukën dhe Podgoricën. Një ndryshim në qeverisje mund t’i bëjë këto marrëdhënie më pak të personalizuara dhe më të parashikueshme, por kjo në vetvete nuk do t’i eliminojë prioritetet kombëtare serbe.
Për Malin e Zi, çështjet e shtetësisë së dyfishtë, statusi i gjuhës serbe, marrëdhëniet me Kishën Ortodokse Serbe dhe ndikimi i Beogradit në politikën vendore do të marrin një rëndësi të veçantë. Podgorica ndodhet në fazën përfundimtare të negociatave për anëtarësim në BE, ndaj marrëdhëniet e qëndrueshme me fqinjin e saj më të madh mbeten një kusht i rëndësishëm për zhvillimin e saj politik.
Në Bosnje-Hercegovinë, vëmendja do të përqendrohet te fakti nëse autoritetet e reja do të distancohen nga veprimet konfrontuese të udhëheqjes së Republikës Serbe (Republika Srpska). Ndërkohë, Prishtina nuk ka arsye të presë një zbutje të shpejtë të qëndrimit lidhur me pavarësinë e Kosovës.
Për Ukrainën, demokratizimi i Serbisë hap mundësi të caktuara: institucione më të pavarura dhe mbikëqyrja e lidhjeve financiare jotransparente mund ta ngushtojnë hapësirën për ndikimin rus. Megjithatë, programi i fituesve nuk parashikon braktisjen e partneritetit me Moskën. Varësia energjetike, çështja e Kosovës dhe simpatitë e opinionit publik ndaj Federatës Ruse do të vazhdojnë të ndikojnë në kursin e Beogradit. Shumëçka do të varet nga vendimet konkrete të qeverisë së ardhshme, veçanërisht në lidhje me sanksionet, bashkëpunimin ndërkombëtar dhe politikën e sigurisë.
Reformat e suksesshme të brendshme mund të rikthejnë, gjithashtu, besimin e partnerëve evropianë te Serbia, pas vitesh stanjacioni në negociatat e anëtarësimit.
Pas rrëzimit të Sllobodan Millosheviçit më 5 tetor 2000, Serbia kaloi gjithashtu nëpër një periudhë pritshmërish të mëdha. Dukej se rënia e regjimit autoritar do të hapte rrugën drejt një demokratizimi të shpejtë dhe një rivlerësimi të trashëgimisë politike të viteve ’90. Por, një pjesë e konsiderueshme e strukturave të vjetra e ruajtën ndikimin e tyre, ndërsa shumë çështje të dhimbshme mbetën pa përgjigje.
Nuk është rastësi që, në Cetinje, Bozhoviçi foli sërish për nevojën e një “6 tetori” të vërtetë, duke nënkuptuar përfundimin e reformave që nuk u zbatuan pas rënies së Millosheviçit. Muajt në vijim do të tregojnë se sa shpejt autoritetet e reja mund të kalojnë nga sloganet e protestave te reformat konkrete. Ajo që do të ketë rëndësi nuk janë vetëm emërimet, por edhe pavarësia e vërtetë e gjykatave, puna e prokurorisë, liria e medias dhe gatishmëria për të hetuar abuzimet e kryera në vitet e mëparshme.
Ndryshimet në politikën e jashtme ka gjasa të jenë më të ngadalta. Kritikat ndaj autoritarizmit në Serbi janë plotësisht të pajtueshme me qëndrimet konservatore lidhur me Kosovën, Rusinë dhe vendet fqinje.
Megjithatë, vetë mundësia për të folur më qetësisht rreth marrëdhënieve me fqinjët, të kaluarës së kohës së luftës dhe përgjegjësisë së shtetit për politikat e tij, përbën njëfarë progresi pas shumë vitesh retorikë agresive.
Fitorja e studentëve i dha vendit një mundësi për të ndryshuar rregullat e jetës politike. Se sa thellë do të jenë në gjendje ta bëjnë këtë, do të dëshmohet nga puna e qeverisë së re, e jo nga vetë rezultati i zgjedhjeve.
Ndërsa në Podgoricë dhe Cetinje dëgjoheshin përshëndetje “nga një Serbi e lirë”, në Beograd po bëheshin përgatitje për detyrën më prozaike të formimit të qeverisë. Pikërisht aty do të vihet në provë baza për optimizmin e muajit nëntor.
Grupi Analitik i CWBS
