Na prvi pogled, Crna Gora se čini jednim od najpouzdanijih partnera Evropske unije na Zapadnom Balkanu po pitanju odnosa sa Rusijom. Od potpune invazije na Ukrajinu 2022. godine, Podgorica je dosljedno usklađivala svoju vanjsku politiku s restriktivnim mjerama EU, uvela vizna ograničenja, podržala pakete sankcija i održavala jasan prozapadni diplomatski stav. Zemlja je ostala gotovo u potpunosti usklađena sa Zajedničkom vanjskom i bezbjednosnom politikom EU, što pojačava percepciju da je ruski uticaj značajno smanjen.
Međutim, ispod ovog formalnog usklađivanja, slika je znatno složenija. Implementacija se pokazala neujednačenijom nego što političke deklaracije sugerišu. Ostaju neriješena pitanja koja se tiču oduzimanja imovine sankcioniranih ruskih oligarha, sprječavanja sofisticiranih shema pranja novca i razbijanja finansijskih mreža povezanih s ruskim kapitalom. Prethodne istrage su pokazale kako je ruski novac ušao u Crnu Goru putem offshore struktura, nekretnina i luksuzne imovine, što ilustruje da finansijski uticaj često preživi političke sankcije.
Ipak, značajniji izazov leži u političkom domenu. Nakon kontroverzne zamjene rukovodstva Agencije za nacionalnu bezbjednost (ANB) 2022. godine, Crna Gora je preduzela malo javno vidljivih kontraobavještajnih operacija koje su posebno usmjerene na ruski maligni uticaj. Dok su se bezbjednosne institucije skoncentrisale na organizovani kriminal i korupciju, postoji relativno ograničen javni dokaz o sistematskim zalaganjima da se identifikuju, razotkriju i demontiraju ruske mreže političkog uticaja.
Ovo relativno odsustvo vidljivih aktivnosti ne treba tumačiti kao dokaz da je ruski uticaj smanjen. Umjesto toga, čini se da je Moskva prilagodila svoju strategiju. Tokom prethodne decenije, ruske aktivnosti su se uveliko oslanjale na strategiju širenja dezinformacija, anti-NATO mobilizaciju i direktne pokušaje uticaja na izbore. Te metode su postale sve skuplje nakon pristupanja Crne Gore NATO-u, a posebno nakon ruske invazije na Ukrajinu. Umjesto da napusti svoje ciljeve, Rusija se postepeno prebacila na institucionaliziraniji model uticaja.
Ne udaljavajući se od političke strategije Crnog viteza, jačanje i dalje predstavlja dominantnu rusku strategiju, ali je evoluciju doživio način na koji se sprovodi. Umjesto prvenstvenog širenja protivzapadnih narativa, Moskva se sve više oslanja na jačanje domaćih političkih aktera koji su već prisutni u institucijama Crne Gore. Stranke poput Nove srpske demokratije (NSD), zajedno s drugim elementima bivšeg ekosistema Demokratskog fronta i simpatizerskim političkim partnerima, i dalje predstavljaju glavne kanale kroz koje se mogu promovisati ruski strateški interesi. Cilj više nije samo opstruirati euroatlantske integracije izvana, već oblikovati političko donošenje odluka unutar demokratskih institucija.
Ovo odražava važnu stratešku rekalibraciju. Rusija sve više uviđa da nije realno očekivati da će da uspije da spriječi pristupanje Crne Gore Evropskoj uniji. Umjesto toga, povoljniji ishod je da Crna Gora uđe u EU, a da pritom zadrži političke aktere sposobne za promociju stavova kompatibilnih s ruskim interesima. U tom smislu, Crna Gora podsjeća na dugoročnu investiciju, a ne na izgubljeno geopolitičko bojno polje. Cilj je ulazak još jedne države članice koja bi mogla da zakomplikuje evropski konsenzus o sankcijama, vanjskoj politici, proširenju ili odnosima s Moskvom – slično remetilačkim ulogama koje se često povezuju s Mađarskom i, ponekad, Slovačkom.
Koordinacija stoga postaje jednako važna kao i jačanje. Ruski uticaj sve više ovisi o održavanju saradnje među političkim strankama, medijskim mrežama, vjerskim strukturama i akterima civilnog društva koji dijele preklapajuće ideološke preferencije. Umjesto stalnog informacionog ratovanja, uticaj se vrši kroz izgradnju koalicija, institucionalna imenovanja, zakonodavno pregovaranje i postepenu normalizaciju proruskih stavova unutar glavne političke struje. Ovaj pristup je manje vidljiv od tradicionalne propagande, ali potencijalno trajniji jer postaje ugrađen u same institucije demokratskog upravljanja.
Kako se Crna Gora približava završnoj fazi procesa pristupanja EU, ruska strategija će stoga vjerovatno dati prioritet institucionalnoj otpornosti nad javnom konfrontacijom. Centralno pitanje više nije hoće li se Crna Gora pridružiti Evropskoj uniji, već kakva će država članica postati kada se to dogodi. Iz perspektive Moskve, optimalni ishod nije zemlja izvan Evrope, već zemlja unutar Evrope sposobna da ojača podjele unutar Unije i tiho unaprijedi ruske geopolitičke interese iznutra.
Danilo Kalezic. Montenegrin political scientist
Članci objavljeni u rubrici “Stavovi” odražavaju osobno mišljenje autora i ne trebaju se smatrati službenim stavom Centra
