Snimci sahrane bivšeg komandanta Vojske Republike Srpske Ratka Mladića u Beogradu, uz pune vojne počasti i učešće srbijanskih ministara, šokirali su Evropu i podstakli raspravu o Evropskoj budućnosti Srbije.
Zločinac ili branilac
Predsjednik Evropskog savjeta Antonio Košta i predsjednica Evropske komisije Ursula fon der Lajen su u identičnim izjavama objavljenim na platformi X naveli da su snimci sa ceremonije odavanja počasti Mladiću u zemlji koja je kandidat za članstvo u EU „šokantni”. „Elementi zvanične podrške i prisustvo pojedinih visokih srbijanskih zvaničnika na sahrani izazivaju duboko žaljenje” i „pokazuju nespremnost da se suoči sa mračnim poglavljem novije Evropske istorije, te su u suprotnosti sa vrijednostima na kojima počiva put Srbije ka Evropskoj uniji”, naveli su Košta i fon der Lajen.
Izjave čelnika EU su razumljive i očekivane. Međutim, odavanje počasti Ratku Mladiću zapravo nije neočekivana senzacija, već očekivana manifestacija stava srbijanskih vlasti o tumačenju događaja iz rata u Jugoslaviji i ulozi pojedinaca u tim događajima.
Zvanični Beograd nikada nije krio, štaviše, naglašavao je da ne priznaje genocid u Srebrenici. Shodno tome, presuda Haškog tribunala bivšem komandantu bosanskih Srba od strane srbijanskih vlasti doživljava se kao nepravedna, pa čak i nelegitimna, dok se sam Mladić ne posmatra kao zločinac, već kao branilac srpskog naroda.
Nema izopštenih
Ratko Mladić nije izuzetak. U okviru ideologije koja trenutno dominira u Beogradu, zločincima se ne smatraju ni druge srbijanske političke ličnosti i vojni komandanti koje je osudio Haški tribunal. Prethodnih godina, kada su se srbijanski vojni oficiri ili političari osuđeni u Hagu vraćali iz zatvora, nisu postajali izopštenici niti zaboravljeni penzioneri, već aktivni učesnici političkog života ili cijenjeni mentori.
General Vladimir Lazarević, koji je proveo deset godina iza rešetaka na osnovu presude Haškog tribunala za ratne zločine počinjene tokom sukoba na Kosovu, dočekan je kao heroj nakon povratka iz zatvora 2015. godine. Po povratku u domovinu, bivši komandant Prištinskog korpusa Jugoslovenske vojske počeo je da predaje na Vojnoj akademiji u Srbiji. Njegovo prvo predavanje, kako je izvijestio BIRN, bilo je posvećeno „herojstvu i humanosti” srpskih vojnika tokom „protivterorističkih operacija” na Kosovu 1998–1999. godine.
U to vrijeme, glasnogovornik EU-a je povodom Lazarevićevog angažmana na akademiji izjavio da imenovanje „osuđenog ratnog zločinca na Vojnu akademiju Srbije” direktno protivrječi principima koje je Srbija bila dužna da poštuje kao kandidat za članstvo u EU. Ipak, EU iz toga nije izvukla nikakve sistemske zaključke.
Prije tri godine, Nebojša Pavković, bivši komandant Treće armije Vojske Jugoslavije – kojeg je Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju osudio na 22 godine zatvora zbog ratnih zločina i zločina protiv čovječnosti počinjenih tokom rata na Kosovu – putem interneta direktno se iz zatvora obratio na otvorenom času u jednoj školi u Novom Sadu. Njegovo izlaganje bilo je posvećeno jednoj od bitaka tokom rata na Kosovu. Na tom događaju govorio je i gradonačelnik.
Vojislav Šešelj, lider Srpske radikalne stranke, kojeg je Haški tribunal proglasio krivim za zločine protiv čovječnosti – podsticanje na etničko čišćenje Hrvata u Vojvodini – i dalje aktivno učestvuje u političkom životu i diskusijama na televizijskim kanalima bliskim vlasti.
Debela crvena linija
S obzirom na politiku Beograda posljednjih godina, Mladićeva sahrana uz vojne počasti i pogrebna ceremonija kojoj su prisustvovali vladini zvaničnici mogu se smatrati logičnim nastavkom dotadašnjeg kursa. Međutim, po svemu sudeći, Beograd je ovog puta prešao crvenu liniju u odnosima s Briselom – zbog razmjera i užasne prirode zločina za koje je osuđen bivši komandant Vojske Republike Srpske, te zbog globalnog odjeka koji je izazvalo veličanje zločinca pod čijom je komandom počinjen najveći genocid u Evropi nakon Drugog svjetskog rata.
Evropska unija još nije zvanično objavila kako će odavanje počasti Mladiću uticati na zahtjev Srbije za članstvo. Na pitanje novinara o mogućim posljedicama, glasnogovornik predsjednice Evropske komisije fon der Lajen odgovorio je da EU još uvijek „razmatra to pitanje”. Međutim, diplomata EU-a koji je želio da ostane anoniman, izjavio za Euronews: „Svima je jasno da je, nakon ovog gnusnog veličanja Mladića, otvaranje Klastera 3 trenutno potpuno isključeno.”
Proces otvaranja pregovaračkih poglavlja zapravo je „na čekanju” još od početka 2022. godine. Kao glavni razlozi navode se slabljenje demokratije u Srbiji i odbijanje Beograda da uskladi svoju vanjsku politiku s politikom EU-a, a prije svega nespremnost da uvede sankcije Rusiji zbog njene agresije na Ukrajinu. Nakon odavanja počasti Ratku Mladiću na gotovo državnom nivou, ne samo otvaranje klastera, već i sam proces pristupanja Srbije EU-u mogao bi, u principu, biti zaustavljen. Takvi prijedlozi se, u svakom slučaju, već iznose.
Grupa zastupnika u Evropskom parlamentu iz četiri glavne političke grupacije, na inicijativu češkog zastupnika Ondreja Kolara (EPP), već je uputila pismo komesarki za proširenje Marti Kos, predlažući obustavu procesa Evropskih integracija Srbije. „Tražimo od Evropske komisije da razmotri obustavu ili zamrzavanje procesa pristupanja Srbije sve dok srbijanske vlasti nedvosmisleno ne odbace veličanje i javno odavanje počasti pojedincima osuđenim za ratne zločine i genocid”, navodi se u pismu koje su potpisala dvadeset tri zastupnika iz redova Evropske narodne partije (EPP), Socijalista i demokrata (S&D), liberala (Renew Evrope) i Zelenih. „Zemlja koja teži članstvu u Evropskoj uniji ne može veličati takvu osobu (Ratka Mladića) ni za života ni nakon njegove smrti, jer je to nespojivo ne samo s temeljnim vrijednostima na kojima počiva Evropska unija, već i s osnovnim ljudskim moralom”, ističu potpisnici pisma.
Prilika za „resetovanje”
„Obustava” ili „zamrzavanje” Evropskih integracija pruža Srbiji priliku za političko „resetovanje” i nastavak kretanja ka EU. Teoretski, takva prilika će se u Srbiji ukazati vrlo brzo: 25. oktobra u zemlji će se održati prijevremeni parlamentarni izbori, nakon kojih će, kako se očekuje, uslijediti i predsjednički izbori. Ipak, sudeći prema svim pokazateljima, ne treba očekivati suštinske promjene u vlasti i državnoj politici. Aleksandar Vučić i njegova Srpska napredna stranka trenutno uspijevaju da zadrže vodeće pozicije na političkoj sceni Srbije. Nivo podrške istinski proEvropskim demokratskim snagama – za koje Ratko Mladić nije heroj, već zločinac – nedovoljan je da bi one došle na vlast.
Očekuje se da će izborni rezultati donijeti tek određene kadrovske promjene: Vučić će preuzeti funkciju premijera, dok će neko od njegovih saradnika postati predsjednik. No, to neće suštinski promijeniti politički pejzaž Srbije, niti suštinu i pravac unutrašnje i vanjske politike zemlje.
Ukoliko se ova prognoza pokaže tačnom, to neće značiti samo stagnaciju Evropskih integracija Srbije. To će značiti nastavak promocije ideologije „Velike Srbije“, pojavu sve više zloslutnih sjenki mračne prošlosti, te razvoj situacije u regiji prema veoma opasnom scenariju.
Analitička grupa CWBS-a
