Analiza e Detektorit për rastet e Davor Saviçiq dhe Dario Ristiq tregon se Bosnja dhe Hercegovina përballet jo vetëm me problemin e qytetarëve të saj që i bashkohen palës ruse në luftën në Ukrainë, por edhe me sfidën se si të reagojë nëse ata kthehen ose ndiqen penalisht. Deri më tani, nuk ka përgjigje të qarta.
Ndërsa gjurmoheshin shtigjet e qytetarëve boshnjakë në fushat e betejës ukrainase, dy raste u dalluan si më shumë se sa biografi individuale. Davor Saviçiq nga Doboji, i njohur me emrin e koduar “Volk”, dyshohet në Ukrainë për krime lufte. Dario Ristiq nga Modriça, pasi iu bashkua palës ruse në luftë, shpëtoi ndjekjen penale në Bosnjë dhe Hercegovinë sepse, sipas arsyetimit të gjykatës, kishte shërbyer në ushtrinë e rregullt të një shteti shtetësinë e të cilit e kishte marrë më parë.
Njëri rast ngre pyetje për krime lufte dhe bashkëpunim ligjor ndërkombëtar. Tjetri tregon se si legjislacioni vendas mund të shndërrohet në boshllëk përmes të cilit përgjegjësia penale për bashkimin me një fushëbetejë të huaj zhduket në mënyrë efektive. Së bashku, ato vënë në provë seriozitetin e institucioneve të Bosnjës dhe Hercegovinës.
Në rastin e Saviçiq, autoritetet dhe organizatat ukrainase kanë ngritur akuza serioze: ndalim të paligjshëm, abuzim të civilëve, detyrim për të dhënë deklarata propagandistike dhe dhunë ndaj personave të kapur. Detektor i deklaroi qartë kufijtë e përgjegjësisë profesionale në artikull: “Detektor nuk ishte në gjendje t’i verifikonte në mënyrë të pavarur këto akuza.” Kjo fjali ka rëndësi sepse na kujton se gazetaria nuk jep gjykime. Por është po aq e rëndësishme që institucionet të mos heshtin. Nëse një prokuror i huaj thërret një qytetar të Bosnjës dhe Hercegovinës për t’u marrë në pyetje për dyshime për krime lufte, kjo nuk është çështje për t’u injoruar. Kërkon përgjigje institucionale.
Çështja e Saviçiq është veçanërisht e ndjeshme sepse nuk ka të bëjë vetëm me një luftëtar të dyshuar. Hetimet e mëparshme e kanë lidhur atë me rekrutimin e vullnetarëve nga Ballkani për ushtrinë ruse, ndërsa Detektor zbuloi rolin e tij në komunikimet brenda kanaleve të rekrutimit. Nëse një person me shtetësi boshnjake është i lidhur njëkohësisht me krime të dyshuara lufte dhe me lehtësimin e largimit të të tjerëve në fushëbetejë, çështja nuk është më thjesht ligjore. Bëhet çështje sigurie, politike dhe evropiane.
Rasti i Dario Ristiq zbulon një anë tjetër të të njëjtit problem. Ai u padit në Bosnjë dhe Hercegovinë për organizim të paligjshëm dhe bashkim me formacione të huaja paraushtarake ose parapolicore. Gjykata e Bosnjës dhe Hercegovinës fillimisht e ktheu aktakuzën për rishikim, dhe ajo u rrëzua më pas me arsyetimin se Ristiq mbante shtetësi ruse dhe kishte shërbyer në ushtrinë e rregullt të Federatës Ruse. Me fjalë të tjera, ajo që u shfaq si shembull klasik i largimit në një fushëbetejë të huaj u shndërrua, brenda sallës së gjyqit, në çështje shtetësie dhe përjashtim sipas Kodit Penal të Bosnjës dhe Hercegovinës.
Ky përjashtim u krijua në kohën kur Bosnja dhe Hercegovina po përpiqej t’i përgjigjej largimit të qytetarëve të saj në Siri. Por lufta në Ukrainë ka treguar se konteksti i sigurisë ka ndryshuar. Nëse një shtet që zhvillon luftë agresioni jep shtetësinë fillimisht dhe vetëm atëherë nënshkruan kontratë me një vullnetar, ligji boshnjak mund ta përjashtojë atë person nga ndjekja penale thjesht për bashkimin me një ushtri të huaj. Kjo nuk do të thotë domosdoshmërisht se gjykata gaboi. Ish-gjyqtarja Azra Miletiq e shprehu thelbin e problemit shkoqur: “Gjykata veproi siç duhej, në përputhje me ligjin.” Problemi nuk është pra gjyqtari që zbaton ligjin, por ligjvënësi që nuk arriti të parashikojë se si mund të anashkalohej.
Kjo është arsyeja pse gabim është t’i shikosh këto raste vetëm nëpërmjet prizmit të përgjegjësisë penale individuale. Ato zbulojnë një model institucional: Bosnja dhe Hercegovina reagon vetëm pasi një rast bëhet publik — dhe madje edhe atëherë shpesh pa një përgjigje të qartë. Në rastin e Saviçiq, në kohën kur Detektor publikoi artikullin, nuk kishte marrë asnjë përgjigje nga ministritë e drejtësisë, punëve të jashtme dhe sigurisë, SIPA-ja, apo Zyra e Prokurorit të Bosnjës dhe Hercegovinës. Në rastin e Ristiq, zyra e ministrit të drejtësisë nuk iu përgjigj pyetjeve lidhur me ndryshimet e mundshme në ligj. Heshtja institucionale këtu nuk është neutrale — dërgon mesazhin se bashkimi me luftën e dikujt tjetër mund të kthehet në boshllëk administrativ.
Pasoja më e rrezikshme e një boshllëku të tillë nuk është vetëm mundësia e shmangies së ndjekjes penale. Më i rrezikshëm është modeli i sjelljes që krijohet. Nëse njerëzit shohin se bashkimi me ushtrinë ruse mund të mbulohet ligjërisht me një pasaportë të huaj, funksioni parandalues i ligjit shembet. Nëse shohin të kthyerit nga fusha e betejës duke u paraqitur publikisht si heronj — duke postuar video me armë, eksplozivë, dronë dhe skena lufte në rrjetet sociale — lufta normalizohet si zgjedhje identitare dhe politike. Kjo nuk është më vetëm çështje e Ukrainës. Është çështje e Bosnjës dhe Hercegovinës.
Në një intervistë me Detektor, Mirza Buljubašiq paralajmëroi për dimensionin më të gjerë të sigurisë: “Aparati ynë i sigurisë është gjithashtu në rrezik, jo vetëm shoqëria jonë.” Kjo fjali shpjegon pse të kthyerit nga fushat e betejës ukrainase nuk mund të diskutohen vetëm nëpërmjet dosjeve gjyqësore. Njerëz që kanë kaluar trajnime ushtarake, kanë ndërtuar kontakte me strukturat ushtarake dhe të inteligjencës dhe kanë fituar përvojë në dhunë po kthehen në një shoqëri që tashmë ka mjaftueshëm tensione politike. Nëse shteti nuk ka të dhëna, nuk ka vlerësime rreziku, nuk ka mekanizma monitorimi dhe nuk ka kornizë të qartë ligjore, problemi nuk zhduket — thjesht shtyhet në të ardhmen.
Pikërisht për këtë arsye krahasimi me largimet e mëparshme në Siri është i pashmangshëm. Bosnja dhe Hercegovina ka zhvilluar praktikë gjyqësore, baza të dhënash dhe narrativë sigurie rreth largimeve në fushat e betejës në Lindjen e Mesme. Sipas të dhënave të cituara në artikull, deri tani janë dhënë 51 vendime për terrorizëm ose largime në fushat e betejës së huaj në Siri, ndërkohë që vetëm një vendim ka të bëjë me largimin në Ukrainë — lirimi nga akuzat në rastin e Gavrilo Steviq. Ky çekuilibër ngre pyetjen e selektivitetit politik: a i trajton shteti të gjithë luftëtarët e huaj njëlloj, apo reagon ndryshe në varësi të ideologjisë, drejtimit gjeopolitik dhe presionit politik të brendshëm?
Konteksti evropian e thekson edhe më tej çështjen. Bosnja dhe Hercegovina është kandidate për anëtarësim në BE, dhe raste si Saviçiq dhe Ristiq tregojnë se pajtueshmëria me standardet evropiane nuk është çështje abstrakte nga kapitujt e negociatave — është çështje kufijsh, sigurie dhe llogaridhënieje për krime lufte. Estonia dhe vende të tjera evropiane tashmë po shtyjnë përpara një iniciativë për ndalimin e hyrjes në zonën Shengen për personat që kanë shërbyer në ushtrinë ruse. Sipas një përgjigjeje të Ministrisë së Punëve të Jashtme të Estonisë drejtuar Detektor, vendi tashmë ka vendosur ndalime hyrjeje për mbi 1,300 ish-luftëtarë rusë.
Të dhënat e marra nga Detektor nga autoritetet ukrainase tregojnë se rreth 200 vullnetarë nga vendet e Ballkanit Perëndimor po luftojnë në ushtrinë ruse. Ky numër nuk mund të injorohet nga Bosnja dhe Hercegovina — sidomos nëse mungojnë të dhëna të sakta për qytetarët e vet në fushat e betejës të huaja. Pa të dhëna nuk mund të ketë vlerësim rreziku. Pa vlerësim rreziku nuk mund të ketë politikë. Pa politikë nuk mund të ketë parandalim.
Bashkëbiseduesit ukrainas këmbëngulin në një mesazh llogaridhënieje. Ruslan Deynychenko nga StopFake tha: “Duhet ta dini se ka pasoja.” Kjo mund të jetë fjalia më e shkurtër që përshkruan atë që Bosnja dhe Hercegovina aktualisht nuk po arrin ta komunikojë. Pasojat nuk janë vetëm burgim. Pasojat përfshijnë hetime, kontroll, bashkëpunim ndërkombëtar, ndalime për glorifikimin e dhunës, vlerësime sigurie dhe një mesazh publik se krimet e luftës nuk shuhen në heshtje politike.
Zgjidhja nuk mund të kufizohet në një ndryshim të vetëm ligjor — megjithëse edhe ai është i nevojshëm. Bosnja dhe Hercegovina duhet të rishikojë përjashtimin që i shpëton nga ndjekja penale personat me shtetësi të dyfishtë që marrin pjesë në luftëra të huaja. Duhet të shqyrtojë futjen e kërkesës për miratim paraprak për shërbim në forcat e armatosura të huaja. Duhet të dallojë qartë shërbimin ushtarak të ligjshëm nga pjesëmarrja në luftëra që gjenerojnë akuza për krime lufte dhe shkelje të së drejtës ndërkombëtare. Duhet të ndërtojë baza të dhënash për të kthyerit, të shkëmbejë informacion me shtetet partnere dhe të krijojë mekanizma reagimi kur shfaqen dyshime serioze për krime. Por para çdo gjëje duhet të pranojë se problemi ekziston.
Rastet e Saviçiq dhe Ristiq nuk janë histori të mbyllura. Janë paralajmërime. Njëra tregon çfarë ndodh kur një qytetar i Bosnjës dhe Hercegovinës bëhet fokus i dyshimeve ukrainase për krime lufte. Tjetra tregon se si ligji vendas mund t’i lejojë bashkimit me ushtrinë ruse të mos ndiqet penalisht. Midis tyre qëndron një shtet që dëshiron të anëtarësohet në Bashkimin Evropian, por ende nuk ka treguar se di çfarë të bëjë me qytetarët e vet që marrin pjesë në luftërat e të tjerëve.
Nëse Bosnja dhe Hercegovina nuk e mbyll këtë boshllëk ligjor e të sigurisë, rasti tjetër nuk do të jetë surprizë. Do të jetë pasojë.
Nino Bilajac. Journalist, Detektor.ba
Materialet e publikuara në rubrikën “Opinionet” pasqyrojnë mendimin personal të autorit dhe mund të mos përkojnë me qëndrimin e Qendrës
