Kur Rusia nisi pushtimin e Ukrainës në vitin 2022, fillova të hetoja veprimtarinë e zinxhirit rus të shitjes me pakicë MERE në Bosnjë-Hercegovinë. Fillimisht, kisha vetëm dokumente nga Regjistri i Subjekteve të Biznesit në Sarajevë. Informacione konkrete sigurova vetëm katër vjet më vonë, pasi zbulova se Bashkimi Evropian u kishte vendosur sanksione ndërkombëtare pronarëve për shkak të financimit të luftës së Rusisë në Ukrainë.
Fillova të vizitoja dyqanet e këtij zinxhiri, duke nisur me një dyqan me çmime të ulëta në hyrje të Dobojit, në veri të Bosnjë-Hercegovinës. Mes paletave, kutive të kartonit dhe rafteve të mbushura me mallra të lira, kishte edhe produkte me origjinë nga Bashkimi Evropian.
Për rreth 120 marka të konvertueshme, mbushëm një karrocë blerjesh me një sërë produktesh. I shqyrtuam etiketat e tyre, fotografuam artikujt dhe regjistruam vendet e origjinës, prodhuesit, importuesit dhe shpërndarësit.
Dukej si një vizitë krejtësisht e zakonshme për blerje. Por çdo etiketë produkti përbënte një pistë të mundshme hetimi.
Donim të dinim se si produktet nga shtetet anëtare të BE-së kishin përfunduar në dyqanet e një rrjeti biznesi, pronarët e të cilit ishin nën sanksionet e Bashkimit Evropian.
Përgjigjja çonte te një problem shumë më i gjerë. Sanksionet mund të duken vendimtare në deklaratat zyrtare, por ato mbeten kryesisht joefektive kur një vend dështon të krijojë një sistem për zbatimin e tyre.
Dyqani MERE në Doboj ngjante më shumë me një magazinë sesa me një supermarket konvencional. Ushqime, produkte higjienike, vegla dhe pajisje pune ishin të ekspozuara mbi paleta dhe në kuti kartoni. Klientët me të cilët fola në mënyrë joformale thanë se blinin aty kryesisht për shkak të çmimeve më të ulëta. Shumica dinin pak për strukturën e pronësisë së kompanisë ose për sanksionet e vendosura ndaj personave që qëndronin pas saj.
Gjatë vizitës sonë në gusht të vitit 2026, gjetëm të paktën 15 produkte me origjinë nga Bashkimi Evropian. Ato vinin nga Italia, Kroacia, Polonia dhe Estonia. Në rafte kishte gjithashtu mallra nga Rusia, Serbia, Kina, Turqia, Moldavia dhe Bosnjë-Hercegovina. Disa produkte përmbanin lëndë të para me origjinë nga Shtetet e Bashkuara, Kanadaja dhe Kina. Një artikull binte veçanërisht në sy: një shishe verë e prodhuar në Poloni në vitin 2026. Që në prill të vitit 2025, Polonia kishte ngrirë asetet financiare dhe burimet ekonomike të “Torgservis PL”, një kompani e lidhur me familjen Schneider. Kjo ngriti një pyetje të qartë: si kishte arritur një produkt i prodhuar pas vendosjes së sanksioneve polake në një dyqan të lidhur me të njëjtin rrjet biznesi?
Etiketat e produkteve na mundësuan të identifikonim prodhuesit, importuesit dhe shpërndarësit. Më pas, ne kontaktuam secilin prej tyre veç e veç. I pyetëm nëse e dinin se kush i shiste përfundimisht produktet e tyre, nëse ishin në dijeni të sanksioneve dhe nëse kishin procedura për të verifikuar destinacionin përfundimtar të mallrave të tyre.
Ata thanë se nuk ishin në dijeni të sanksioneve apo të rreziqeve të mundshme që lidheshin me vazhdimin e marrëdhënieve të tilla tregtare. Shumica shpjeguan se i kishin furnizuar mallrat në bazë të marrëveshjeve standarde tregtare. Disa thanë se do të kërkonin këshilla ligjore, ndërsa të tjerë synonin të prisnin udhëzime nga autoritetet përkatëse.
Robert Socha, një ekspert polak për sanksionet, na shpjegoi se prodhuesit dhe eksportuesit evropianë duhet të verifikojnë se kush i merr ose i shet përfundimisht mallrat e tyre. Ai paralajmëroi se dështimi për të vendosur një sistem të përshtatshëm të verifikimit të palëve (due diligence) mund të kishte pasoja ligjore.
“Një dështim i tillë mund të përbëjë shkelje të sanksioneve evropiane,” shpjegoi ai.
Kjo i shtoi një dimension të ri hetimit tonë. Pyetjet tona nuk kishin për qëllim vetëm të shpjegonin atë që kishte ndodhur tashmë. Në disa raste, distributorët mësuan për herë të parë nga ne se po furnizonin me produkte një zinxhir shitjesh me pakicë që lidhej me pronarë të sanksionuar.
Hapi ynë i radhës ishte shqyrtimi i regjistrave gjyqësorë dhe të dhënave të biznesit në Bosnjë-Hercegovinë dhe Serbi. Ne konstatuam se Sergey Schneider, vëllai i tij Andrey, Evgenii Pshenitsyn dhe Valeriy Iakovlev themeluan kompaninë “Eksperttorg” në Sarajevë në vitin 2021.
Më vonë, kompania u regjistrua sërish në Sarajevën Lindore, ku pronare u bë kompania “SKTrade” me seli në Beograd. Megjithatë, lidhja e pronësisë nuk u zhduk. Vëllezërit Schneider, Pshenitsyn dhe Iakovlev figurojnë gjithashtu pas “SKTrade”.
“Eksperttorg” menaxhon dyqane në Zvornik, Banja Llukë, Sarajevën Lindore, Bijeljinë, Doboj, Prijedor, Laktashi dhe Trebinje. Të dhënat në dispozicion tregojnë se kompania në Bosnjë-Hercegovinë ka një kapital të regjistruar prej më shumë se 682.000 marka të konvertueshme, ndërsa kompania e lidhur me të në Serbi ka rreth 170.000 euro.
Më 23 korrik 2026, Bashkimi Evropian vendosi sanksione ndaj Sergey Schneider-it, vëllait të tij Andrey dhe nënës së tyre, Valentina. Institucionet evropiane arritën në përfundimin se rrjeti i tyre i biznesit kishte ofruar mbështetje materiale dhe financiare për aktivitete që minonin integritetin territorial, sovranitetin dhe pavarësinë e Ukrainës. Sipas argumentimit të BE-së, të ardhurat e gjeneruara në tregjet evropiane përdoreshin për transferimin e kapitalit në Rusi, duke kontribuar kështu në mënyrë indirekte në buxhetin e shtetit rus. Njësia e Inteligjencës Financiare të Letonisë na konfirmoi se kompanitë e lidhura me rrjetin MERE u detyruan të pezullonin aktivitetet e tyre të rregullta tregtare pas vendosjes së sanksioneve.
“Furnizimi i kompanive të sanksionuara, përfshirë edhe përmes ndërmjetësve, nuk lejohet,” iu tha “Detektor”-it.
Ky reagim tregon më tej pse duhet të hetohet roli i ndërmjetësve, përmes të cilëve produktet e BE-së arrinin në raftet e MERE-s në Bosnjë-Hercegovinë.
Familja Schneider krijoi një nga rrjetet më të mëdha ruse të shitjes me pakicë me çmime të ulëta. Grupi i tyre operon nën markat Svetofor, MERE dhe MyPrice dhe zotëron më shumë se 2.200 dyqane. Modeli i biznesit të tij bazohet në ambiente me kosto të ulët, staf minimal, pothuajse asnjë investim në reklamim apo në pamjen e dyqaneve, si dhe në presionin ndaj furnitorëve për të ofruar çmime dukshëm më të ulëta se ato të tregut.
Në vitin 2024, Forbes e vlerësoi pasurinë e familjes në rreth 1,4 miliardë dollarë.
Kjo do të thotë se një blerje në një dyqan me çmime të ulëta në Doboj nuk është thjesht një transaksion lokal i izoluar. Ajo është pjesë e një rrjeti biznesi ndërkombëtar, pronarët kryesorë të të cilit janë sanksionuar për shkak të mbështetjes së luftës së Rusisë kundër Ukrainës.
Ne nuk u mbështetëm vetëm te regjistrat e kompanive dhe bisedat telefonike. Gjithashtu, vizituam adresën e regjistruar të “Eksperttorg”-ut në Sarajevën Lindore.
Na thanë se nuk ishim gazetarët e parë që kërkonim kompaninë dhe na drejtuan në anën tjetër të ndërtesës. Aty gjetëm një derë të vogël me ngjyrë të kuqe dhe të verdhë, e cila mbante tabelën “MERE”.
Një punonjës, i cili nuk dëshironte të filmohej, na tha se nuk ishte i autorizuar të jepte deklarata zyrtare. Ai gjithashtu tha se nuk i kishte takuar kurrë pronarët e vërtetë të kompanisë dhe se ata ndodheshin aktualisht në Rusi.
Ne lamë pyetje me shkrim dhe kërkuam që ato t’i përcilleshin një përfaqësuesi të autorizuar të kompanisë. Gjithashtu, u përpoqëm të kontaktonim drejtorin e regjistruar të “Eksperttorg”-ut, Evgenii Boklach. I kontaktuam vëllezërit Schneider përmes aplikacionit Telegram. Nuk morëm asnjë përgjigje deri në momentin e publikimit të hetimit.
Gjithashtu, kontaktuam Autoritetin e Tatimeve Indirekte të Bosnjë-Hercegovinës, duke kërkuar informacion mbi vlerën dhe sasinë e mallrave të importuara, vendet e tyre të origjinës dhe kompanitë që i shpërndanin ato. Autoriteti refuzoi të jepte informacionin e kërkuar.
Ministria e Punëve të Jashtme e Bosnjë-Hercegovinës nuk iu përgjigj pyetjeve tona, ndërsa nuk kishte ardhur asnjë përgjigje nga Komisioni Evropian deri në momentin e publikimit.
Megjithatë, në Bosnjë-Hercegovinë, dyqanet vazhdojnë të operojnë dhe të reklamojnë publikisht hapjen e pikave të reja.
Tanja Topić, një analiste me bazë në Banja Llukë, e përshkroi qasjen e institucioneve vendase ndaj sanksioneve si selektive dhe e varur nga interesat politike të atyre që i drejtojnë ato. Sipas saj, kur përfshihen aleatët politikë, institucionet shpesh – “bëjnë sikur nuk shohin” ndaj të ashtuquajturve miq politikë, tha ajo për “Detektor”.
Vlerësimi i saj përmbledh një nga përfundimet më të rëndësishme të hetimit tonë: problemi nuk qëndron vetëm te procedurat jo mjaftueshëm të qarta, por edhe te mungesa e vullnetit politik për të zbatuar në mënyrë konsistente detyrimet ekzistuese.
Në përgjithësi, Bosnjë-Hercegovina i harmonizon qëndrimet e saj me ato të Bashkimit Evropian lidhur me pushtimin e Ukrainës nga Rusia. Por mbështetja e një deklarate politike nuk është e njëjtë me zbatimin e sanksioneve.
Masat kufizuese të BE-së nuk zbatohen automatikisht në Bosnjë-Hercegovinë. Zbatimi i tyre kërkon vendime dhe veprime konkrete nga institucionet vendase. Përfaqësuesit politikë nga Republika Srpska i kanë bllokuar këto masa prej vitesh.
Rrjedhimisht, në kuadër të kornizës ligjore ekzistuese, operacionet e MERE-s në Bosnjë-Hercegovinë mbeten të ligjshme.
Socha shpjegoi më tej se prodhuesit dhe eksportuesit evropianë duhet të përcaktojnë se kush në fund të fundit i merr ose i shet mallrat e tyre. Nëse ata nuk kanë sisteme të përshtatshme për të parandaluar që produktet e tyre të arrijnë te subjektet e sanksionuara, ky dështim mund të përbëjë një shkelje të sanksioneve të BE-së — edhe kur mallrat eksportohen fillimisht në një vend jashtë Bashkimit Evropian.
Hetimi ynë tregoi se ekziston një kanal përmes të cilit mallrat evropiane arrijnë në një rrjet biznesi të kontrolluar nga pronarët e sanksionuar. Kjo gjithashtu ngre pyetjen se kush ishte përgjegjës për monitorimin e atij kanali.
Ndërsa institucionet heshtin ose pretendojnë se çështja bie jashtë juridiksionit të tyre, përgjegjësia humbet diku midis prodhuesve, eksportuesve, ndërmjetësve, shpërndarësve dhe autoriteteve qeveritare.
Në intervistën e tij me ne, Robert Socha vuri në dukje se institucionet evropiane duhet të hetojnë se si këto produkte përfunduan në një rrjet shitjeje me pakicë të lidhur me pronarët e sanksionuar.
“Autoritetet kompetente të shteteve anëtare të BE-së mund të hetojnë prodhuesit vendas, mallrat e të cilëve shiten në dyqanet MERE dhe të përcaktojnë nëse ata e kanë shpërfillur një rrezik të dukshëm,” shpjegoi ai.
Nino Bilajac. Journalist, Detektor.ba
Materialet e publikuara në rubrikën “Opinionet” pasqyrojnë mendimin personal të autorit dhe mund të mos përkojnë me qëndrimin e Qendrës
