Media dhe analistët e huaj janë marrë prej kohësh me ndërhyrjen ruse në Ballkanin Perëndimor — fushatat e dezinformimit, intrigat politike dhe gjurmët e sigurisë — duke lënë kryesisht në hije një sfidë më të heshtur, por thelbësisht strukturore: ndikimin gjithnjë e më të madh të Kinës në të gjithë rajonin. Ky çekuilibër ka prodhuar një pamje të shtrembëruar të konkurrencës së fuqive të jashtme. Ndërsa Rusia prish, Kina ndërton lidhje. Dhe duke vepruar kështu, Pekini po riformëson ekonominë politike të Ballkanit Perëndimor në mënyra që bien më pak në sy, por që mund të jenë shumë më të qëndrueshme.
Askund nuk është kjo dinamikë më e dallueshme se në Malin e Zi — një anëtar i vogël i NATO-s, dobësitë institucionale dhe nevojat e zhvillimit të të cilit e kanë bërë atë veçanërisht të ekspozuar ndaj angazhimit kinez. Gjatë dekadës së fundit, Kina është kaluar nga një partner ekonomik i dytë plani në një aktor kryesor që ndikon drejtpërdrejt në infrastrukturën, stimujt e elitave dhe rezultatet e qeverisjes. Ky transformim nuk ka ndodhur nëpërmjet presionit të hapur ose përballjes ideologjike, por nëpërmjet një akumulimi gradual ndikimi në fushat ekonomike, politike dhe shoqërore.
Në thelb të qasjes kineze qëndron një model zhvillimi ku shpejtësia, shkalla dhe mungesa e kushtëzimit vihen mbi çdo gjë tjetër. Ndryshe nga institucionet perëndimore si Bashkimi Evropian ose Fondi Monetar Ndërkombëtar, financimi kinez nuk shoqërohet me reforma qeverisëse, kërkesa për transparencë apo standarde të sundimit të ligjit. Zyrtarisht, kjo pasqyron parimin kinez të mosndërhyrjes. Në praktikë, funksionon si ajo që shkencëtarët politikë e quajnë sjellje “kalorësi i zi” — mbështetje e jashtme që u mundëson elitave vendase t’i bëjnë ballë presionit perëndimor për demokratizim dhe reformë institucionale.
Përvoja e Malit të Zi e ilustron qartë këtë. Projekti i autostradës Bar-Boljare, i financuar me kredi kineze dhe i ndërtuar nga ndërmarrjet shtetërore të Pekinit, ka shërbyer si simbol i zhvillimit, por edhe si shembull mësimor për varësinë e rrezikshme. I negociuar me transparencë të kufizuar dhe i qeverisur nga kushte kontraktuale të errëta, projekti ka ngritur shqetësime të vazhdueshme për qëndrueshmërinë e borxhit dhe sovranitetin kombëtar. Megjithatë, pavarësisht këtyre shqetësimeve — dhe paralajmërimeve të përsëritura nga Uashingtoni dhe Brukseli — Mali i Zi ka vazhduar të strukturojë proceset e prokurimit në mënyra që favorizojnë firmat kineze, duke u siguruar atyre në mënyrë efektive dominimin e vazhdueshëm në tenderët e mëdhenj të infrastrukturës.
Ky model pasqyron diçka më shumë se sa pragmatizëm i thjeshtë ekonomik. Ai zbulon mënyrën se si angazhimi kinez përputhet me preferencat e elitave vendase dhe i forcon ato. Qeveritë e Ballkanit Perëndimor gjenden nën presion të vazhdueshëm për të ofruar rezultate të dukshme zhvillimi — autostrada, projekte energjetike, infrastrukturë dixhitale — shpesh brenda afateve të shkurtra politike. Kur aktorët perëndimorë tregohen të ngadaltë, burokratikë ose të hezituar për të financuar projekte të tilla, Kina ofron një alternativë tërheqëse. Rezultati është një lloj “shumëzimi preferencash” ku prania kineze amplikon prioritetet ekzistuese të politikave, pa pasur nevojë t’i riformësojë drejtpërdrejt.
Ndikimi kinez shtrihet gjithashtu përtej financimit të infrastrukturës, duke marrë forma më delikate angazhimi politik e shoqëror. Nëpërmjet bursave, vizitave studimore, shkëmbimeve mediatike dhe partneriteteve institucionale, Pekini ka kultivuar rrjete ndërmjet elitave politike, akademike dhe administrative. Në një shtet të vogël si Mali i Zi — ku qarqet e vendimmarrjes janë të ngushta dhe shumë të ndërlidhura — një prani e tillë mund të ketë efekte jashtëzakonisht të mëdha. Me kalimin e kohës, ajo normalizon praninë kineze, ndërton besim midis aktorëve kryesorë dhe ul rezistencën ndaj bashkëpunimit të mëtejshëm.
Këto përpjekje janë pjesë e një strategjie më të gjerë bindjeje, nëpërmjet së cilës Kina synon të formësojë perceptimet pa pasur nevojë të imponojë rezultate. Duke theksuar bashkëpunimin reciprokisht fitimprurës, efikasitetin teknologjik dhe zhvillimin larg politikës, Pekini paraqet veten si partner pragmatik, i pakushtëzuar nga çështjet e rregullimit të brendshëm politik. Kjo qasje bie ndesh me atë të BE-së, e cila bazohet në kushtëzime dhe shpesh perceptohet si ndërhyrëse, e ngadaltë dhe tepër teknokratike. Në këtë krahasim, modeli kinez mund të duket jo vetëm tërheqës, por edhe më efektiv.
Efekti kumulativ është një ndryshim gradual në mjedisin qeverisës të rajonit. Projektet kineze shpesh shoqërohen me praktika kontraktimi të errëta, klauzola konfidencialiteti dhe mbikëqyrje të kufizuar publike — gjë që e dëmton ndjeshëm përgjegjshmërinë institucionale. Bashkëpunimi me firmat kineze në fushën e telekomunikacionit shton shtresa të reja varësie teknologjike dhe ngre pyetje serioze mbi qeverisjen e të dhënave dhe kapacitetin rregullator. Edhe pse asnjë nga këta elementë veç e veç nuk paraqet një përmbysje të qëllimshme, ata të bashkuar krijojnë kushte strukturore që e bëjnë qeverisjen demokratike gjithnjë e më të vështirë për t’u mbajtur.
Është e rëndësishme të theksohet se ndikimi kinez nuk vepron i izoluar, por kryqëzohet — dhe nganjëherë forcohet — me aktivitetet e aktorëve të tjerë të jashtëm, sidomos Rusisë. Ndërkohë që Moska fokusohet në nxitjen e përçarjes politike dhe polarizimit ideologjik, Kina ofron burime ekonomike dhe narrativa zhvillimore që stabilizojnë strukturat ekzistuese të pushtetit. Kjo ndarje informale pune krijon një ekosistem plotësues ndikimi: Rusia destabilizon reformat e orientuara drejt Perëndimit, ndërsa Kina ofron rrugë alternative që e bëjnë rezistencën ndaj tyre më pak të kushtueshme.
Përgjigja perëndimore ka qenë e pabarabartë. BE-ja mbetet partneri kryesor ekonomik i rajonit, por procesi i zgjerimit ka ngecur, duke gërryer besueshmërinë e saj politike. Shtetet e Bashkuara kanë filluar vetëm kohët e fundit t’i qasen situatës në mënyrë më sistematike. Nismat legjislative si Akti për Prosperitetin e Ballkanit Perëndimor dhe dispozitat brenda Aktit të Autorizimit të Mbrojtjes Kombëtare tregojnë se ka një njohje në rritje se ndërtimi i shtetit ekonomik dhe rezistenca demokratike duhet të jenë shtyllë qendrore e strategjisë amerikane. Megjithatë, kalimi nga kornizat ligjore në ndikim të prekshëm në terren mbetet ende punë e papërfunduar.
Mali i Zi ilustron si rreziqet e angazhimit perëndimor jo të plotë ashtu edhe mundësitë reale për rikalibrimin e tij. Pavarësisht ndikimit kinez në zgjerim, vendi mbetet zyrtarisht i lidhur me institucionet euro-atlantike dhe i hapur ndaj partneritetit perëndimor. Mbështetja publike për NATO-n vazhdon dhe shoqëria civile — ndonëse nën presion — është ende aktive. Këta faktorë sugjerojnë që “pushtimi” kinez nuk është as i plotë e as i pakthyeshëm.
Megjithatë, trajektorja është e qartë. Në mungesë të alternativave të besueshme perëndimore, angazhimi kinez po bëhet i rrënjosur strukturalisht në sektorët kryesorë të ekonomisë dhe të sistemit politik malazez. Kornizat e prokurimit vazhdojnë të favorizojnë firmat kineze, angazhimi diplomatik po intensifikohet dhe bashkëpunimi po shtrihet gjithnjë e më shumë edhe në fushat dixhitale dhe, potencialisht, të sigurisë. Çdo hap i ri e thellohet varësinë dhe ngushton hapësirën e politikave për të ardhmen.
Sfida strategjike, prandaj, nuk qëndron thjesht në kundërshtimin e ndikimit kinez, por në kuptimin e natyrës së tij. Kina nuk kërkon të imitojë taktikat shkatërruese ruse, e as nuk synon të eksportojë një model ideologjik të ngurtë. Ajo vepron nëpërmjet harmonizimit, stimujve dhe integrimit gradual — duke shfrytëzuar mjetet ekonomike për të formësuar rezultatet politike me kalimin e kohës. Kjo e bën ndikimin e saj të vështirë për t’u dalluar, por edhe jashtëzakonisht elastik.
Për politikëbërësit në Uashington dhe Bruksel, kjo kërkon një ndryshim të thellë perspektive. Konkurrimi me Kinën në Ballkanin Perëndimor nuk arrihet vetëm me retorikë dhe garanci sigurie. Kërkon angazhim të qëndrueshëm ekonomik, alternativa të dukshme zhvillimi dhe një angazhim të ripërtërirë ndaj qeverisjes demokratike që sjell përfitime reale e konkrete. Mbi të gjitha, kërkon pranimin se gara për ndikim në rajon nuk përcaktohet më vetëm nga kush prish, por nga kush ndërton — dhe me çfarë kushtesh.
Kina e ka kuptuar këtë prej kohësh. Perëndimi sapo ka filluar ta kuptojë.
Danilo Kalezic. Montenegrin political scientist
Materialet e publikuara në rubrikën “Opinionet” pasqyrojnë mendimin personal të autorit dhe mund të mos përkojnë me qëndrimin e Qendrës
