„Volstrit džurnal“ (Wall Street Journal) je 25. septembra objavio opsežan istraživački članak o aktivnostima američke ambasadorke u Grčkoj, Kimberli Gilfojl. Jedna od ključnih osoba spomenutih u članku bio je muškarac koji ju je redovno pratio na službenim i neslužbenim događajima u Grčkoj i drugim zemljama jugoistočne Evrope.
Njegovo ime je Hristos Marafacos
Prema navodima WSJ-a, on je prisustvovao sastancima koje je Gilfojl održavala s političarima, vladinim zvaničnicima i poslovnim ljudima, održavao je naknadne kontakte s osobama s kojima se ona sastajala, a u pojedinim slučajevima je i faktički nastavljao pregovore u njeno ime. Neki od sagovornika ambasadorke doživljavali su Marafacosa kao zvaničnika američke administracije ili zaposlenog ambasade.
Zapravo, on ne obavlja nikakvu službenu funkciju. Marafacos je privatno lice, američki biznismen grčkog porijekla i registrovani lobista. Jedan od njegovih klijenata postala je grčka grupacija AKTOR, koja ima direktan interes za širenje isporuka američkog tečnog prirodnog plina (LNG) u jugoistočnu Evropu. WSJ izvještava da je AKTOR plaćao Marafacosu za posao koji je, između ostalog, uključivao kontakte s izvršnom vlašću SAD-a.
Ni sama Kimberli Gilfojl nije karijerna američka diplomatkinja. Prije imenovanja za ambasadorku, radila je kao tužiteljka i televizijska voditeljka na kanalu Fox News, postala je jedna od istaknutih medijskih ličnosti pokreta MAGA i godinama je bila dio bliskog političkog kruga Donalda Trampa. Bila je vjerena za Donalda Trampa Mlađeg. WSJ opisuje njen rad na mjestu ambasadorke kao primjer nove diplomatije u kojoj se prepliću svijet slavnih, biznis i geopolitika.
Lične veze, medijska eksponiranost i direktan pristup političkom krugu predsjednika predstavljaju važan dio političkog kapitala Kimberli Gilfojl. U takvom okruženju, Marafacos je ljudima s kojima se ona sastajala mogao djelovati kao još jedan neformalni predstavnik američke strane. Njegov stvarni status dobio je na značaju nakon što se saznalo da zastupa privatnu kompaniju koja bi mogla profitirati od projekata koje je ambasadorka aktivno promovirala. Interakcija između Gilfojl, Marafacosa i kompanije AKTOR čini okosnicu istrage lista Volstrit džurnal.
Lobista za pregovaračkim stolom
Prema pisanju lista, Gilfojl je aktivno promovisala američki tečni prirodni gas (LNG) u jugoistočnoj Evropi, dok su se njene diplomatske aktivnosti u više navrata preklapale s interesima kompanije AKTOR. WSJ opisuje putovanja i sastanke na kojima su Marafacos i čelnik kompanije AKTOR, Aleksandros Eksarhu, bili prisutni zajedno s ambasadorkom. List, takođe, povezuje ove aktivnosti s budućim ugovorima o isporuci američkog LNG-a putem poslovnih struktura u koje je uključena kompanija AKTOR.
Kompanija AKTOR negira da je ostvarila bilo kakve neprimjerene pogodnosti. Zastupnici Gilfojl naglašavaju da ona promoviše politiku američke vlade i sarađuje s više kompanija.
Podrška američke diplomatije izvozu američkog gasa sama po sebi nije neuobičajena. Svaka velika sila pomaže vlastitim kompanijama pri ulasku na strana tržišta. U slučaju Gilfojl, pitanje se pojavilo iz drugog razloga: privatni lobista određene kompanije dobio je pristup pregovorima od čijeg bi ishoda ta kompanija mogla da profitira.
Bivša američka diplomatkinja Robin Bruks, koja je služila u američkoj diplomatskoj službi i radila na pitanjima Balkana i Centralne Evrope pri Savjetu za nacionalnu bezbjednost SAD-a, ocijenila je problematičnim to što američka ambasadorka promoviše stranu privatnu kompaniju. Prema njenim riječima, prisustvo registrovanog lobiste na takvim sastancima otvara pitanje da li se tu zastupaju interesi američke vlade ili privatni interesi.
Slučaj Gilfojl-Marafacos nije izuzetak, već dio šireg obrasca. Druga Trampova administracija, u odnosu na tradicionalni američki diplomatski sistem, mnogo je spremnija da koristi lične veze i ljude iz predsjednikovog poslovnog kruga. Džared Kušner i Stiv Vitkof postali su najistaknutiji primjeri tog modela. Za Trampa, lično povjerenje, direktan pristup i sposobnost sklapanja poslova imaju veliku vrijednost.
Gilfojl se sasvim prirodno uklapa u tu političku kulturu. Ona je i sama politički imenovana osoba, a njena povezanost s predsjedničkim krugom dio je njenog stvarnog uticaja. Pojava neformalnog savjetnika uz nju u tom sistemu ne djeluje neuobičajeno.
Problem s Marafacosom leži drugdje. On je istovremeno bio neformalna ličnost bliska ambasadorki i registrovani predstavnik privatne kompanije koja je imala direktan finansijski interes u gasnim aranžmanima koje je zagovarala američka strana.
Vertikalni koridor: Nova mapa zavisnosti
Da bismo razumjeli zašto ova priča prevazilazi okvire ličnog skandala, neophodno je sagledati šta je ambasadorka zapravo promovisala. Vertikalni gasni koridor postao je važan instrument energetske politike SAD-a u regionu. Čine ga operatori sistema za transport gasa iz zemalja jugoistočne, centralne i istočne Evrope. Koridor povezuje LNG terminale, prekogranične interkonektore, nacionalne gasne mreže i infrastrukturu za reverzibilni protok, omogućavajući transport gasa iz Grčke ka sjeveru, preko Balkana.
U početku su jezgro ovog sistema činile Grčka, Bugarska, Rumunija i Mađarska; kasnije su se pridružile Moldavija, Ukrajina i Slovačka, a u septembru 2026. godine i Srbija i Sjeverna Makedonija. Operator iz Sjeverne Makedonije, NOMAGAS, ovo je eksplicitno opisao kao pristupanje inicijativi koja povezuje sisteme za transport gasa Grčke, Bugarske, Rumunije, Mađarske, Slovačke, Ukrajine, Moldavije i Srbije.
Grčka služi kao južna ulazna tačka ovog sistema. LNG stiže morskim putem do grčkih terminala, nakon regasifikacije ulazi u mrežu za transport gasa, a odatle se kreće ka sjeveru, kroz Bugarsku i Rumuniju.
Glavni energent koji Sjedinjene Države trenutno žele da transportuju ovom rutom jeste američki LNG. Posljednjih godina SAD su značajno povećale proizvodnju i izvoz, te su im potrebna velika i stabilna tržišta. Jugoistočna i centralna Evropa su gotovo idealne za to: već postoji značajna potražnja za gasom, Rusija se politički potiskuje sa tržišta, a neophodni transportni sistem se postepeno dovršava.
Mediji na Balkanu opisuju proširenje Vertikalnog koridora na Srbiju i Sjevernu Makedoniju kao direktno uvođenje ove inicijative na Zapadni Balkan, ali i kao svojevrsni test za američki LNG: može li se snažna politička podrška SAD-a pretvoriti u stabilne i konkurentne tokove gasa iz Grčke ka sjeveru.
Komercijalni interes Vašingtona je očigledan, ali značaj koridora daleko prevazilazi taj aspekt. Dugoročna energetska zavisnost stvara političku vezu između dobavljača i potrošača. Što je veći udio kritičnog resursa koji neka zemlja dobija iz jednog izvora, to je više primorana da u svojoj vanjskoj politici vodi računa o interesima tog dobavljača.
Sovjetski, a kasnije i ruski uticaj u Zapadnoj Evropi decenijama se zasnivao na istom mehanizmu. Moskva je to shvatila od samog početka: odluke Politbiroa Centralnog komiteta Komunističke partije Sovjetskog Saveza iz 1969. godine o isporukama gasa Zapadu pokazuju da se na gasovod prema Zapadnoj Evropi prvenstveno gledalo kao na mehanizam dugoročne kontrole nad zapadnim vladama. Jeftin gas je Rusiji donosio više od prihoda od izvoza. Stvarao je industrijske i političke grupacije zainteresovane za stabilne odnose s Moskvom, vezivao zemlje za određenu infrastrukturu i povećavao političku cijenu sukoba s dobavljačem.
Promocija američkog tečnog prirodnog gasa funkcioniše prema istoj osnovnoj logici zavisnosti, iako Sjedinjene Države i Rusija tu logiku primjenjuju u različitim političkim sistemima i na različite načine. Što je veći udio američkih isporuka na balkanskom energetskom tržištu, to postaje snažniji politički uticaj Vašingtona na zemlje potrošače.
Borba za „Vertikalni koridor“ daleko nadilazi konkurenciju između kompanija za gas. Ona određuje oko kojeg centra moći će se formirati nove energetske zavisnosti Balkana.
Rusija biva potisnuta, ali ne poražena
Rusija ne napušta Evropsko tržište gasa dobrovoljno. Ona biva sistematski potiskivana.
Nakon invazije punog obima na Ukrajinu, Evropska unija je počela da sistematski smanjuje svoju zavisnost od ruskih energetskih resursa. Sankcije, nove regulatorne odluke, zatvaranje pojedinih pravaca, LNG terminali, novi interkonektori i alternativni dobavljači naglo su smanjili ruski udio.
Prema proračunima agencije Rojters, zasnovanim na podacima Evropske mreže operatera transportnih sistema za gas (ENTSOG), ruski izvoz gasa cjevovodima u Evropu pao je za dodatnih 44% u 2025. godini, na najniži nivo još od sedamdesetih godina prošlog vijeka. Moskva, u međuvremenu, nastavlja da izražava spremnost za nastavak isporuka velikog obima ukoliko se političke okolnosti promijene.
Rusija je izgubila značajan dio Evropskog tržišta gasa, a to se nije desilo kao rezultat uobičajene cjenovne konkurencije. Zapad je donio političku odluku da smanji svoju zavisnost od Moskve i u skladu s tim počeo da restrukturira energetski sistem.
Sjedinjene Države i Evropa djelovale su u istom smjeru po tom pitanju. Međutim, nakon što Rusija bude istisnuta, njihovi se interesi više neće u potpunosti poklapati.
Između dvije zavisnosti
Vašington želi da preuzme tržište koje Moskva gubi. Ovo američkim kompanijama daje dugoročne ugovore, američkoj ekonomiji prihode od izvoza, a američkoj državi dodatnu polugu nad zemljama koje postaju zavisne od njenih energetskih resursa.
Zapadna Evropa se suočava sa drugačijim problemom. Nesumnjivo želi da eliminiše svoju kritičnu zavisnost od Rusije, ali nije zainteresovana da je samo zamijeni zavisnošću od Sjedinjenih Država. Problem je što nema pravog izbora.
Ovo više nije teorijska briga. Godine 2025. Sjedinjene Države su isporučivale 58% ukupnog uvoza LNG-a u Evropsku uniju. Izvršna potpredsjednica Evropske komisije Tereza Ribera javno je upozorila u januaru 2026. na rastuću zavisnost od američkog LNG-a i pozvala na širu diversifikaciju.
Evropski model predviđa nekoliko izvora istovremeno: Norvešku, Sjedinjene Američke Države, Azerbejdžan, Sjevernu Afriku, Katar, obnovljivu energiju i druge opcije.
Problem je obimu raspoloživih količina. Norveška se suočava s fizičkim ograničenjima proizvodnje. Azerbejdžan nije u stanju da brzo zamijeni količine koje je ranije isporučila Rusija. Sjeverna Afrika sa sobom nosi svoje političke i infrastrukturne rizike. Katarski LNG ovisi o sigurnosti ruta kroz Ormuski moreuz, koji je i dalje jedan od ključnih strateških prolaza za svjetsku energetsku trgovinu.
Evropa ulazi u period intenzivne konkurencije sa Azijom za LNG. Fajnanšl Tajms piše o rastućoj globalnoj konkurenciji za tečni plin uoči zime, o visokim cijenama i pritiscima na kupce, koji sve više traže dugoročne ugovore.
Zapadna Evropa se našla između dvije zavisnosti. Svjesno ukida rusku. Ne želi da američka postane prevelika. Još ne postoji adekvatan treći stub.
„Možemo to učiniti i ovdje“: Rumunska epizoda
Ova kontradikcija se najoštrije manifestovala u priči o Rumuniji. Prema pisanju WSJ, na večeri u Atini u martu kojoj su prisustvovali grčki i američki zvaničnici, Gilfojl se raspravljala sa grčkim ministrom energetike Stavrosom Papastavruom. Razgovor se ticao očekivanog pada rumunske vlade.
„To možemo učiniti kojoj god zemlji poželimo. Možemo to učiniti i ovdje.“
Tako je, prema riječima učesnika večere i ljudi kojima je razgovor ispričan, Gilfojl opisala mogućnosti američkog uticaja u rušenju vlada. Papastavru je, prema izvještaju WSJ-a, odgovorio da Sjedinjene Države ne mogu zamijeniti vladu Grčke, koju su izabrali Grci. Grci su to shvatili kao prijetnju državnim udarom. Advokat ambasadorke Gilfojl osporio je tu karakterizaciju razgovora.
Financial Times je kasnije potvrdio da je diskusija bila isključivo o Rumuniji. Prema izvoru FT-a, Gilfojl je o tome govorila 18. marta na zvaničnoj večeri u američkoj ambasadi u Atini kojoj su prisustvovali političari, osoblje ambasade i vojno osoblje. FT takođe piše da je Gilfojl kasnije otputovala u Bukurešt kako bi promovisala gasnu rutu od Grčke preko Bugarske i Rumunije do Ukrajine.
Rumunsko izdanje HotNews stavilo je ovu priču u poseban politički kontekst. List piše da se u Bukureštu Gilfojl sastala sa predstavnicima rumunske Socijaldemokratske partije, uključujući Sorina Grindeanua i tadašnjeg ministra energetike Bogdana Ivana.
Sam Bogdan Ivan javno je odbacio bilo kakvu vezu između ovih razgovora i pada vlade Ilije Bolojana. Rekao je da su se razgovori sa američkom stranom odnosili na vertikalni koridor i energetsku saradnju, te da je zatražio od vlade da mu da pismeni mandat za nastavak razgovora o tranzitu američkog LNG-a kroz Rumuniju. Prema njegovim riječima, do ostavke nije dobio takav mandat.
Za Rumuniju, koja ima sopstvene resurse gasa, učešće na ruti nije isto što i automatska spremnost za kupovinu velikih dodatnih količina američkog LNG-a. Koridor joj daje infrastrukturnu ulogu, status tranzita i dodatnu fleksibilnost. Dugoročne obaveze o kupovini stvaraju drugačiji nivo zavisnosti.
Bugarska epizoda, koju je iznio HotNews pozivajući se na WSJ i Novinite, dodaje još jednu vezu: uključivala je pritisak na Sofiju da kupi američki LNG preko grčke kompanije. Bugarska je ključna zemlja na ruti nakon Grčke, pa se spor oko kupovine direktno tiče funkcionisanja cijelog koridora.
Ovi detalji mijenjaju razmjere skandala. Ne radi se samo o nemarnoj primjedbi ambasadorke ili prisustvu privatnog lobiste uz nju. Radi se o tome kako se politička podrška infrastrukturi pretvara u spor oko toga ko će, preko koga i u kojim količinama kupovati američki gas. I upravo takve kontradikcije daju Rusiji priliku da se vrati.
Opklada Moskve — Podjela na Zapadu
Kao što je već navedeno, ruski uticaj na plin nikada nije bio ograničen samo na prodaju energetskog resursa. Za Rusiju glavni zadatak nije samo očuvanje preostale prodaje. Moskva mora da promijeni političke uslove pod kojima je Zapad odlučio odustati od ruskog plina. Podjele unutar samog Zapada stvaraju najbolju priliku za to.
Ako američki LNG postane preskup, ako Evropski političari počnu govoriti o prekomjernoj zavisnosti od Vašingtona, ako se dugoročni američki ugovori doživljavaju kao instrument političke kontrole, argument za povratak jeftinijem ruskom plinu dobija novi život. Zato je važno da Rusija očuva politička uporišta u zemljama u kojima odnosi s Moskvom i dalje uživaju značajnu podršku.
Srbija ostaje jedan takav centar. Ruske kompanije i dalje posjeduju kontrolni udio u NIS-u, kompaniji koja je vlasnik jedine operativne rafinerije nafte u Srbiji i snabdijeva značajan dio njenog tržišta goriva. Sjedinjene Američke Države primjenjuju pritisak sankcijama u nastojanju da prisile ruske vlasnike da izađu iz NIS-a kao dio šire politike smanjenja ruskih prihoda od energije, koji finansiraju rat protiv Ukrajine.
U međuvremenu, srpska vanjska politika tradicionalno je balansirala između EU, Sjedinjenih Američkih Država, Rusije i Kine. Pridruživanje Srbije Vertikalnom koridoru ima mnogo veći politički značaj od pukog pojavljivanja još jedne rute. Ruski plin prestaje biti jedina opcija, a s njim slabi i politički uticaj.
Srbija i Sjeverna Makedonija su se 4. septembra formalno pridružile grupi zemalja čiji operateri zajednički razvijaju Vertikalni plinski koridor. To je značilo da se sistem direktno proširio na Zapadni Balkan. Dvadeset i jedan dan kasnije, WSJ je objavio svoju istragu o Gilfojl, Marafacosu, AKTOR-u i promociji američkog LNG-a.
Glavni strateški pobjednik ove afere je Rusija. Vertikalni koridor otkriva jedan od glavnih izvora ruske moći u regiji – odsustvo alternativa u snabdijevanju energijom. Skandal oko američke ambasadorke omogućava promjenu percepcije samog projekta.
Narativ koji odgovara Kremlju već postoji u ruskom informacionom prostoru: Vertikalni koridor se ne predstavlja kao oslobađanje Evrope od ruske zavisnosti, već kao pokušaj Sjedinjenih Američkih Država da preuzmu energetsko tržište svojih saveznika. To ne čini ruski opis istinitim. Međutim, skandal oko Gilfojl se lako uklapa u njega: umjesto priče o oslobađanju od ruske energetske zavisnosti, pojavljuje se druga – američki plin, američki politički uticaj, privatne kompanije, lobisti, lične veze i kontrola nad novim rutama.
Za Rusiju je takav pristup korisan jer skreće pažnju s pitanja energetske zavisnosti od Rusije na pitanje američkog utjecaja. Vertikalni koridor prestaje da izgleda kao ruta diverzifikacije i počinje da se predstavlja kao mehanizam za uspostavljanje nove kontrole. Taj okvir se, uz to, savršeno poklapa sa stvarnim razmimoilaženjima između Sjedinjenih Država i Zapadne Evrope.
Nakon izvještaja WSJ-a i FT-a, Moskva može prilagoditi ovu naraciju različitoj publici. Ne trebaju joj izmišljotine – dovoljna su stvarna neslaganja oko cijena, ugovora, privatnih posrednika, ruta LNG-a i političkog pritiska.
Evropljanima se može reći: Sjedinjene Države vas ne oslobađaju toliko ruskog plina koliko vas prebacuju u američku energetsku zavisnost; Vašington je iskoristio rat da vas navuče na američki LNG.
Srbima: Amerikanci jednostavno žele zamijeniti rusku kontrolu svojom.
Političarima koji se zalažu za obnavljanje saradnje s Moskvom: Ruski plin je jeftiniji, plinovodi već postoje, a povratak na njega omogućio bi izbjegavanje zavisnosti od Sjedinjenih Država.
Borba za moć, a ne za kubne metre
Ratovi za plin se često opisuju jezikom cijena, tarifa, ugovora i investicija. Upravo tako se objašnjavaju biračima: kroz račune za grijanje, cijene električne energije, radna mjesta i industrijsku konkurentnost. Na nivou državne strategije, pitanje je drugačije: ko kontroliše kritični resurs, rutu i zavisnost od dobavljača.
Rusija – a prije nje, Sovjetski Savez – decenijama je branila svoje prisustvo plina u Evropi. Sjedinjene Države aktivno promovišu vlastiti LNG. Zapadna Evropa pokušava da se diverzifikuje i izbjegne prelazak sa zavisnosti od Moskve na zavisnost od Vašingtona. Vertikalni plinski koridor je jedno od glavnih poprišta ove borbe na Balkanu.
Sjedinjene Države i Evropa zajednički istiskuju Rusiju sa energetskog tržišta. Nakon toga, Vašington nastoji da značajan dio novog tržišta pretvori u američku sferu snabdijevanja i uticaja. Evropljani, u međuvremenu, pokušavaju da ograniče obje zavisnosti i izgraditi složeniji sistem koji uključuje nekoliko dobavljača. Rusija, nasuprot tome, nastoji da razbije ovo jedinstvo, da sačuva politička uporišta i čeka trenutak kada će usljed protivrječnosti Zapada ruski gas ponovo postati prihvatljiv.
Skandal oko Kimberli Gilfojl mnogo je veći od priče o jednom ambasadoru, jednom lobisti ili jednoj grčkoj kompaniji. Jasno je da je skandal postao jedan od simptoma skrivene borbe u trenutku kada se odlučuje ko će, nakon što Rusija bude istisnuta, kontrolisati energetsku zavisnost Balkana.
Analitička grupa CWBS-a
