Në fund të tetorit, në Budva të Malit të Zi u mbajt edicioni i gjashtëmbëdhjetë i Forumit ndërkombëtar “To Be Secure” (2BS), i organizuar nga Këshilli Atlantik i Malit të Zi. Përgjatë më shumë se një dekade e gjysmë, ky forum është shndërruar në një nga platformat më të njohura në rajon për diskutimin e sigurisë evropiane dhe euroatlantike. Megjithatë, aktiviteti i këtij viti dallonte dukshëm nga ata të mëparshmit.
Për ata që kishin marrë pjesë në 2BS vitet e kaluara, ndryshimi ishte i dukshëm: një shkallë shumë më e vogël, më pak zyrtarë të lartë dhe një nivel përfaqësimi dukshëm më i ulët. Nga anëtarët e qeverisë malazeze, të pranishëm ishin vetëm Ministri i Administratës Publike, Marash Dukaj, dhe Ministrja e Kulturës dhe Medias, Tamara Vujoviq. Nuk morën pjesë as Kryeministri Milojko Spajiq, e as Ministri i Punëve të Jashtme, Ervin Ibrahimoviq. Në margjinat e forumit, pjesëmarrësit vunë re gjithashtu se kapacitetet organizative ishin dukshëm më modeste.
Kjo mund të shpjegohet pjesërisht nga kalendari i ngjarjeve. Një ditë më parë, në Miločer, pranë Sveti Stefanit, u mbajt samiti i liderëve të Procesit të Berlinit, me pjesëmarrjen e krerëve të shteteve të Ballkanit Perëndimor, kancelarit gjerman Friedrich Merz dhe partnerëve të tjerë evropianë. Pikërisht aty u zhvilluan diskutimet kryesore politike, përfshirë një takim midis kryeministrave të Malit të Zi dhe Kroacisë.
Si pasojë, askush nuk priste ndonjë zhvillim të bujshëm diplomatik nga Forumi 2BS. Për sa i përket përmbajtjes, programi nuk ofroi shumë risi. Kërcënimi rus, zhvillimi i mbrojtjes evropiane, siguria kibernetike, operacionet hibride, zgjedhjet dhe zgjerimi i ardhshëm i BE-së janë bërë prej kohësh tema standarde në diskutime të tilla.
Megjithatë, disa fjalime merituan vëmendje. Kjo lidhet kryesisht me pozicionin aktual të Malit të Zi, i cili po i afrohet përmbylljes së negociatave me Bashkimin Evropian, por që ende përballet me shumë probleme të pazgjidhura.
Në fjalën e tij hapëse, Presidenti i Këshillit Atlantik të Malit të Zi, Savo Kentera, u bëri thirrje demokracive perëndimore që, më në fund, të kalojnë nga dënimi i kërcënimeve te ndërmarrja e veprimeve konkrete. Sipas tij, agresioni rus kundër Ukrainës, aktet e sabotimit, sulmet kibernetike dhe përpjekjet për ndërhyrje politike kërkojnë një përgjigje shumë më vendimtare. Demokracitë evropiane duhet të kenë jo vetëm parime dhe vlera, por edhe forcë të mjaftueshme për t’i mbrojtur ato.
Për vetë Malin e Zi, Kentera theksoi një pikë po aq të rëndësishme: anëtarësimi në BE duhet të mbetet një interes shtetëror, e jo një projekt i një partie, qeverie apo cikli zgjedhor të caktuar. Në hapje, në një frymë po ashtu pro-evropiane, foli edhe kryetari i komunës së Budvës, Nikola Jovanoviq.
Kjo merr një rëndësi të veçantë pas suksesit më të fundit të Podgoricës në negociata. Më 12 tetor, Mali i Zi mbylli përkohësisht edhe tre kapituj të tjerë, duke e çuar numrin e përgjithshëm në 21 nga 33 gjithsej. Vetëm gjatë këtij viti janë mbyllur nëntë kapituj. Qeveria e Spajiqit vazhdon të presë përmbylljen e negociatave deri në fund të vitit 2026 dhe anëtarësimin në vitin 2028.
Megjithatë, çështjet që nuk mund të zgjidhen thjesht përmes miratimit të ligjeve të nevojshme, tani do të luajnë një rol gjithnjë e më të rëndësishëm. Dhe paneli i parë i forumit e dëshmoi këtë më së miri.
Kroacia: Ne e mbështesim anëtarësimin, por nuk heqim dorë nga kërkesat tona
Kontributet kroate ishin të një rëndësie të veçantë praktike. Në fund të fundit, Zagrebi aktualisht ka ndoshta mundësinë më të madhe për të ndikuar në afatet kohore për përfundimin e negociatave të Malit të Zi.
Në panelin e parë morën pjesë Frano Matushiq, Sekretar Shteti në Ministrinë e Punëve të Jashtme dhe Evropiane të Kroacisë; Peter Grk, përfaqësues i diplomacisë sllovene; studiuesja malazeze Nikoleta Đukanoviq; si dhe ish-kryeministri malazez Igor Lukshiq. Veçmas, një gazetar i “Vijesti”-t zhvilloi një bisedë me Vanda Babiq Galiq, këshilltare e posaçme e Ministrit të Punëve të Jashtme dhe Evropiane të Kroacisë, e cila është me origjinë nga Kotorri.
Diplomatët kroatë theksuan vazhdimisht të njëjtin qëndrim: Zagrebi nuk po e bllokon Malin e Zi; përkundrazi, ai është i interesuar që Mali i Zi t’i bashkohet BE-së sa më shpejt të jetë e mundur. Megjithatë, kjo nuk do të thotë se Kroacia është e gatshme t’i lërë të pazgjidhura çështjet që janë grumbulluar ndër dekada.
Matushiq foli në detaje për përvojën e vetë Kroacisë. Anëtarësimi në BE kërkoi reforma të vështira, kompromise dhe përmbushjen e kërkesave që jo gjithmonë ishin të mirëpritura. Vendi u bashkua me Bashkimin Evropian në vitin 2013, por hyri në Zonën Shengen vetëm një dekadë më vonë. Sot, sipas diplomatit, ato përpjekje po japin fryte: Kroacia përfiton nga buxheti i BE-së miliarda euro më shumë sesa kontribuon në të.
Logjika e Zagrebit është e kuptueshme. Meqenëse vetë Kroacisë i është dashur dikur të bëjë kompromise të vështira, ajo pret që Podgorica të ndjekë një qasje të ngjashme, veçanërisht në lidhje me të kaluarën e kohës së luftës në vitet ’90, të drejtat e personave të prekur dhe marrëdhëniet e fqinjësisë së mirë.
Përfaqësuesit kroatë kujtuan në mënyrë të përsëritur se, pa mbështetjen e Zagrebit, Mali i Zi nuk do të kishte mundur të mbyllte asnjë nga 21 kapitujt negociues që janë përfunduar tashmë. Formalisht, kjo është e vërtetë, pasi vendimet kërkojnë unanimitet midis shteteve anëtare të BE-së. Por, ky kujtesë mbartte një nëntekst të qartë politik: Podgorica do të duhet ta marrë parasysh qëndrimin e Kroacisë deri në përfundimin e negociatave.
Para forumit, kryeministrat Andrej Plenkoviq dhe Milojko Spajiq kishin diskutuar tashmë çështjet dypalëshe në samitin e Procesit të Berlinit. Plenkoviq i mirëpriti vendimet e fundit të qeverisë malazeze për të ruajtur pllakën përkujtimore në vendndodhjen e ish-kampit të Morinjit, si dhe për të ndryshuar emrin e pishinës komunale në Kotor, e cila mbante emrin e vaterpolistit Zoran Gopçeviç.
Për Zagrebin, të dyja çështjet ishin të ndjeshme për shkak të ngjarjeve të luftës së viteve 1991–1995 dhe trajtimit të të burgosurve kroatë. Megjithatë, siç theksoi menjëherë Plenkoviq, këto janë vetëm dy nga tetë pikat që Kroacia i kishte paraqitur më parë Malit të Zi.
Në Budvë, diplomatët i vlerësuan pozitivisht këto hapa, por bënë të qartë se pjesa më e vështirë e punës mbetet ende për t’u kryer.
Biseda me Vanda Babiq Galiq ishte veçanërisht interesante. Ajo theksoi se Kroacia nuk po e shantazhon Malin e Zi, por po e ndihmon atë të përgatitet për anëtarësim. Sipas diplomates, të paktën pesëdhjetë ekspertë kroatë janë të përfshirë në punën përkatëse.
Njëkohësisht, Babiq Galiq u shpreh mjaft prerazi lidhur me anijen shkollore me vela “Jadran”, e cila ndodhet në Mal të Zi, por për të cilën pretendon Kroacia. Ajo e përshkroi këtë anije thjesht si “majën e ajsbergut” të një çështjeje shumë më të gjerë: atë të trashëgimisë së pasurisë ushtarake të ish-Jugosllavisë.
Sipas saj, “Jadran”-i duhet t’i bashkojë të dyja shtetet si një simbol i së kaluarës së tyre të përbashkët detare. Megjithatë, pala kroate e konsideron atë pronën e saj dhe nuk ka ndërmend të heqë dorë nga pretendimi i saj. Për më tepër, çështja përfshin një gamë shumë më të gjerë të pronave të dikurshme ushtarake.
Diplomatja theksoi gjithashtu se nuk ka baza për të rihapur çështjen e kufirit tokësor, ndërsa delimitimi detar dhe aspekte të tjera të pasardhësisë mbeten objekt negociatash.
Qëndrimi i Zagrebit nuk ndryshoi rrënjësisht pas forumit. Kroacia nuk shfaq ndonjë synim për të penguar anëtarësimin e Malit të Zi, por kërkon ta shfrytëzojë fazën përfundimtare të negociatave për të zgjidhur një gamë sa më të gjerë të problemeve dypalëshe. Disa nga kërkesat kanë një bazë historike dhe ligjore plotësisht të argumentuar. Në të njëjtën kohë, mekanizmi negociues i BE-së i jep Zagrebit një avantazh shtesë.
Për Podgoricën, kjo është gjithashtu e vështirë për shkak të përçarjeve të brendshme politike. Madje edhe lëshimet lidhur me Morinjin dhe pishinën në Kotorr shkaktuan kritika nga forcat politike pro-serbe, veçanërisht nga Partia Demokratike Popullore e Milan Kneževiq-it. Çështjet e tjera, përfshirë pronën ushtarake, kufirin detar dhe kompensimin për të prekurit, mund të shkaktojnë konflikte shumë më të ashpra.
Ka shumë gjasa që qeveria e Spajiqit të vazhdojë të kërkojë kompromise të veçanta, duke u përpjekur njëkohësisht të parandalojë një përshkallëzim të gjerë të brendshëm. Por, pas zgjidhjes së dy çështjeve relativisht të thjeshta, kjo qasje mund të rezultojë dukshëm më e vështirë.
Dodiku, NATO dhe varësia e Evropës nga Shtetet e Bashkuara
Në panelin kushtuar NATO-s dhe sigurisë evropiane, vëmendjen e tërhoqi veçanërisht përbërja e pjesëmarrësve. Ndër folësit ishte zëvendësministri i Mbrojtjes i Bosnje-Hercegovinës, Aleksandar Goganoviq, përfaqësues i Republikës Serbe dhe i partisë së Milorad Dodik-ut, Aleanca e Socialdemokratëve të Pavarur (SNSD).
Për ata që e ndjekin politikën boshnjake, vetë prania e tij në një ngjarje të tillë ishte domethënëse. Në fund të fundit, Dodiku prej vitesh e ka kundërshtuar anëtarësimin e Bosnje-Hercegovinës në NATO, ka ruajtur marrëdhënie të ngushta me Rusinë dhe rregullisht i është drejtuar retorikës anti-perëndimore.
Goganoviq-i, megjithatë, foli në një mënyrë jashtëzakonisht të përmbajtur. Ai foli për stabilitetin rajonal, paqen, ndërtimin e besimit dhe nevojën për bashkëpunim konstruktiv me NATO-n. Në të njëjtën kohë, ai përsëriti me kujdes një qëndrim parimor lidhur me serbët e Bosnjës: në BeH ekziston konsensus për partneritetin me Aleancën, por jo për anëtarësim të plotë.
Një ilustrim mjaft karakteristik i politikës boshnjake. Përfaqësuesit e SNSD-së mund të marrin pjesë në mënyrë konstruktive në ngjarje ndërkombëtare të sigurisë, pa ndryshuar qëndrimet politike themelore të partisë së tyre. Fjalimi i Goganoviçit ishte në vetvete mjaft i zbehtë, por në kontekstin e politikës së Dodikut, edhe një përmbajtje e tillë dukej interesante.
Vlerësime shumë më thelbësore erdhën nga Federica Mangiameli, nga qendra kërkimore (think tank) GLOBSEC. Tema kryesore e fjalës së saj kishte të bënte me nevojën për të forcuar kapacitetet mbrojtëse të vetë Evropës, në një kohë kur prioritetet e SHBA-së po ndryshojnë.
Këtu nuk bëhet fjalë për largimin e Evropës nga Uashingtoni apo për krijimin e një alternative ndaj NATO-s. Aleatët evropianë duhet të mësojnë të mbulojnë një pjesë më të madhe të nevojave të tyre për mbrojtje, duke mbetur gjithsesi në një partneritet të ngushtë transatlantik.
Përgjigjja e Mangiamelit ndaj një pyetjeje mbi pasojat e mundshme të një reduktimi të mëtejshëm të mbështetjes amerikane për Ukrainën ishte veçanërisht domethënëse. Sipas vlerësimit të saj, humbja e qasjes në të dhënat e inteligjencës dhe ato satelitore të SHBA-së do të ishte veçanërisht e rëndë. Kjo do të dobësonte mbrojtjen e Ukrainës dhe do të krijonte probleme shtesë për vetë Evropën, e cila ende nuk është në gjendje t’i zëvendësojë plotësisht kapacitete të tilla amerikane.
Ky ishte një nga aspektet më thelbësore të forumit. Shtetet evropiane mund t’i rrisin me shpejtësi buxhetet e mbrojtjes, por kapacitetet teknologjike që Shtetet e Bashkuara i kanë zhvilluar ndër dekada, nuk mund të rikrijohen brenda pak vitesh.
Autonomia mbrojtëse evropiane do të varet gjithnjë e më shumë jo vetëm nga prodhimi i armëve dhe municioneve, por edhe nga inteligjenca satelitore, komunikimet, sistemet e komandimit dhe kontrollit, si dhe nga baza e saj teknologjike.
Kërcënimet Hibride: Shumë Deklarata, Pak Detaje Konkrete
Panelet në vijim u përqendruan te siguria e informacionit, kërcënimet kibernetike, përdorimi i inteligjencës artificiale dhe mbrojtja e proceseve zgjedhore. Në përgjithësi, këto diskutime vazhduan temat tashmë të njohura lidhur me ndërhyrjen ruse, dezinformimin dhe qëndrueshmërinë e institucioneve demokratike.
Megjithatë, disa deklarata të zyrtarëve malazezë meritojnë vëmendje.
Milosh Nikoliq, i cili përfaqëson Ministrinë e Punëve të Jashtme të Malit të Zi për çështjet e NATO-s dhe politikën e sigurisë, paralajmëroi se vendi ndodhet nën një presion të vazhdueshëm hibrid, që vjen si nga Rusia, ashtu edhe nga vetë rajoni i Ballkanit Perëndimor.
Ndër shembujt e përmendur, ai theksoi dëbimin e fundit të përfaqësuesve të rrjetit rus të propagandës “Rybar”. Sipas tij, ky grup kishte planifikuar të përhapte dezinformata lidhur me vendosjen e vizave për shtetasit rusë. Zyrtari përmendi gjithashtu kërcënime që lidheshin me ngjarje të mëparshme rajonale në Tivat dhe paralajmëroi për një mundësi të shtimit të ndikimit hibrid në prag të zgjedhjeve parlamentare të vitit 2027.
Ministri i Administratës Publike, Marash Dukaj, nga ana e tij, tërhoqi vëmendjen ndaj sulmeve të vazhdueshme kibernetike kundër infrastrukturës shtetërore të Malit të Zi. Sipas tij, disa nga këto kërcënime vijnë nga shtete fqinje, ndonëse ai nuk përmendi ndonjë vend specifik.
Këto deklarata në thelb përforcojnë një paralajmërim të bërë nga Kryeministri Spajiq në fund të muajit gusht. Në atë kohë, kreu i qeverisë deklaroi se mund të jenë duke u përgatitur veprime të koordinuara hibride kundër Malit të Zi, me përfshirjen e përfaqësuesve të të paktën dy shteteve të rajonit.
Megjithatë, pothuajse dy muaj pas asaj deklarate, Këshilli Kombëtar i Sigurisë pranë qeverisë nuk e kishte zhvilluar ende mbledhjen përkatëse. Këtë e raportoi “TV Vijesti” më 18 tetor. Mungesa e vendimeve publike, natyrisht, nuk nënkupton se shërbimet e sigurisë janë inaktive. Megjithatë, mbetet e hapur çështja e koordinimit politik dhe e gatishmërisë së institucioneve shtetërore për t’iu përgjigjur sfidave të tilla.
Në këtë kontekst, situata duket disi kontradiktore. Zyrtarët flasin hapur për kërcënime të jashtme dhe ndërhyrje të mundshme në zgjedhje, por publiku ende nuk ka parë një përgjigje sistematike përkatëse në nivelin më të lartë politik.
Gjithashtu, interesat politike të Beogradit dhe Moskës nuk duhen barazuar automatikisht. Serbia është e interesuar të ruajë ndikimin e saj mbi popullsinë serbe në Mal të Zi, ndërsa Rusia kërkon të dobësojë unitetin euroatlantik. Në çështje të caktuara, këto interesa mund të përputhen, por pretendimet për ndërhyrje të organizuar kërkojnë prova.
Në prag të zgjedhjeve të vitit 2027, çështjet e ndjeshme do të vazhdojnë të përfshijnë statusin e gjuhës serbe, shtetësinë e dyfishtë, simbolet kombëtare, marrëdhëniet me Kroacinë, rolin e Kishës Ortodokse Serbe dhe qëndrimet ndaj Rusisë. Secila prej tyre ka shkaktuar tashmë, në mënyrë të përsëritur, konflikte politike të brendshme.
BE-ja është gati për Malin e Zi. Por a është gati Mali i Zi për BE-në?
Vlerësimet mbi perspektivat për zgjerimin e BE-së ishin gjithashtu me interes të veçantë.
Peter Grk, duke përfaqësuar Ministrinë e Punëve të Jashtme dhe Evropiane të Sllovenisë, e formuloi dilemën aktuale mjaft saktë: BE-ja në tërësi nuk është ende gati për një zgjerim në shkallë të gjerë, por është gati të pranojë Malin e Zi.
Në fakt, anëtarësimi i një shteti të vogël ballkanik dhe anëtarësimi i mundshëm në të ardhmen i Ukrainës, apo i disa kandidatëve të tjerë njëkohësisht, paraqesin sfida institucionale dhe financiare të përmasave krejtësisht të ndryshme.
Ish-kryeministri i Malit të Zi, Igor Lukshiq, vuri në dukje një aspekt tjetër: anëtarësimi i Malit të Zi vështirë se do të ndryshojë ndjeshëm potencialin ekonomik apo demografik të BE-së, por rëndësia politike e një hapi të tillë mund të jetë shumë më e madhe.
Pas një periudhe të gjatë stanjacioni, Brukseli ka mundësinë të tregojë se negociatat e anëtarësimit mund të çojnë vërtet në anëtarësim të plotë. Kjo është e rëndësishme për të gjithë rajonin, si dhe për Ukrainën, e cila gjithashtu po ecën në rrugën evropiane.
Megjithatë, ka edhe një anë tjetër të kësaj çështjeje. Pas anëtarësimit, Mali i Zi do të bëhet pjesëmarrës i plotë në vendimmarrjen e BE-së, përfshirë çështjet që lidhen me sanksionet, politikën e jashtme dhe zgjerimin e mëtejshëm.
Aktualisht, Podgorica e harmonizon plotësisht politikën e saj të jashtme me atë të BE-së, mbështet Ukrainën dhe sanksionet kundër Rusisë. Megjithatë, polarizimi politik i brendshëm, ndikimi i partive pro-serbe dhe mundësitë për ndërhyrje të jashtme nuk do të zhduken automatikisht sapo të përfundojnë negociatat.
Ndoshta pikërisht kjo e bëri interesante edicionin e këtij viti të Forumit 2BS. Pavarësisht përmasave më modeste dhe mungesës së të ftuarve ndërkombëtarë të profilit të lartë, aktiviteti pasqyroi mjaft qartë problemet me të cilat Mali i Zi hyn në fazën përfundimtare të integrimit evropian.
Diplomatët kroatë rikujtuan edhe një herë çështjet e pazgjidhura dypalëshe. Një përfaqësues i partisë së Dodikut demonstroi anën pragmatike të bashkëpunimit midis serbëve të Bosnjës dhe NATO-s. Ekspertët evropianë folën për nevojën për aftësitë mbrojtëse të vetë Evropës, ndërsa zyrtarët malazezë paralajmëruan për kërcënimet hibride, përgjigjja ndaj të cilave kërkon koordinim më të madh institucional.
Forumi nuk prodhoi asgjë sensacionale. Megjithatë, disa nga diskutimet e tij treguan qartë se sa e vështirë mund të jetë faza e fundit e rrugës së Malit të Zi drejt BE-së.
Gjashtë çështje të pazgjidhura me Kroacinë, kapituj të vështirë negociues, zgjedhjet parlamentare të vitit 2027 dhe nevoja për t’u përballur me kërcënimet e jashtme të sigurisë ende qëndrojnë përpara. Podgorica ka vërtet një shans për t’u bërë i pari nga shtetet e Ballkanit Perëndimor që bashkohet me Bashkimin Evropian. Por përfundimi i negociatave dhe ndërtimi i një shteti evropian të qëndrueshëm nuk janë krejt e njëjta gjë.
Grupi Analitik i CWBS
