Nedavna saznanja o angažovanju uticajnih američkih političkih konsultanata od strane Republike Srpske otvaraju šira pitanja o stranom lobiranju, transnacionalnim nacionalističkim mrežama i potencijalnom preklapanju strateških interesa Srbije i Rusije u Vašingtonu.
Kontroverza oko angažovanja politički povezanih američkih konsultanata od strane Republike Srpske ukazuje na širi politički izazov: regionalni nacionalistički akteri mogu ostvariti pristup Vašingtonu dok istovremeno promovišu ciljeve koji su u suprotnosti sa opredijeljenošću SAD-a za stabilnost na Zapadnom Balkanu. Njihov angažman zaslužuje pomnu analizu zbog političkih ciljeva, načina finansiranja i potencijalnih sukoba interesa.
Prema navodima Rojtersa i The New York Timesa, republikanski stratezi Kris Lačivita i Džejms Bler – obojica povezani sa predsjednikom Donaldom Trampom – otputovali su u Republiku Srpsku uoči izbora održanih 4. oktobra, a, prema izvještajima, vlada tog entiteta ih je angažovala. Tramp je 7. oktobra izjavio da bi prekinuo njihove usluge ukoliko bi njihovo učešće predstavljalo sukob interesa, da bi kasnije naveo kako sukob interesa nije utvrđen.
Poseban aranžman uključuje firmu Continental Strategy. Dokumenti podneseni u skladu sa Zakonom o registraciji stranih agenata (FARA) pokazuju da je ta firma u februaru 2026. godine pristala pružati usluge lobiranja na saveznom nivou za Republiku Srpsku za iznos od 35.000 dolara mjesečno. Fajnanšel Tajms i CBS News identifikovali su Kejti Vajls, kćerku šefice kabineta Bijele kuće Suzi Vajls, kao partnericu u firmi. Iz firme su naveli da ona nije kontaktirala američke zvaničnike povodom Republike Srpske, te da je Bosnu i Hercegovinu posjetila zbog drugog, američkog komercijalnog klijenta; partner Alehandro Garsija bio je zadužen za kontakte sa vladom u vezi sa ovim entitetom.
Strane vlade i politički subjekti mogu zakonito angažovati američke lobiste, uz poštovanje važećih propisa. Značaj ovih aranžmana ogleda se u pristupu koji oni omogućavaju i agendama koje promovišu. Lideri sa Zapadnog Balkana gradili su odnose sa administracijama kako Republikanske, tako i Demokratske stranke, jer Vašington zadržava značajan uticaj na regionalnu sigurnost, politiku sankcija i diplomatiju. Čak i ograničene promjene u stavu Vašingtona mogu izmijeniti lokalne političke kalkulacije i percepciju američke posvećenosti regionu.
„Srpski svet” pruža ideološki okvir za dio ovih zagovaranja. Inspirisana ruskim konceptom „Ruski svijet” (Russkiy Mir), ova ideja promoviše nacionalno, kulturno, vjersko i političko jedinstvo izvan postojećih granica. Aleksandar Vulin, bivši direktor srbijanske Bezbjednosno-informativne agencije (BIA), te bivši ministar odbrane i ministar unutrašnjih poslova, istaknuti je zagovornik ove ideje. Kao dugogodišnji saveznik Moskve, zalagao se za političku integraciju Srba širom regiona. Ministarstvo finansija SAD-a uvelo mu je sankcije u julu 2023. godine, navodeći kao razloge korupciju i aktivnosti kojima se omogućava maligni uticaj Rusije na Zapadnom Balkanu.
Zagovornici ovaj koncept predstavljaju kao sredstvo za očuvanje identiteta i veza između Srbije i Srba u susjednim zemljama. Njegove političke implikacije postaju sporne kada dovode u pitanje suverenitet tih zemalja ili njihove nezavisne odluke u vanjskoj politici. Svesrpski sabor održan u Beogradu u junu 2024. godine ilustrovao je institucionalnu dimenziju ovog koncepta. Europski parlament je nakon toga izrazio zabrinutost da bi deklaracija usvojena na saboru mogla narušiti suverenitet i teritorijalni integritet Bosne i Hercegovine, kao i drugih država u regionu.
„Srpski svet” nije jedinstvena organizacija sa jasno utvrđenom, objedinjenom komandnom strukturom. On obuhvata međusobno povezane političke, vjerske, medijske i institucionalne mreže. Vlada Srbije, rukovodstvo Republike Srpske, srpske nacionalističke stranke u Crnoj Gori i srpsko-američke organizacije predstavljaju zasebne aktere čije aktivnosti zahtijevaju pojedinačnu analizu. Diplomatski angažman, trgovina, akademska razmjena, kulturna saradnja i učešće dijaspore u javnom životu SAD-a ostaju legitimni i korisni; zabrinutost izaziva zagovaranje ideja koje slabe aranžmane što podržavaju regionalni mir.
Nekoliko nacionalističkih ciljeva poklapa se sa ruskim strateškim interesima. Bliski odnosi Moskve sa Miloradom Dodikom i njeno protivljenje zapadnom nadzoru u Bosni i Hercegovini pojačavaju izazove koje nameće rukovodstvo Republike Srpske. Procjena Europske komisije iz 2025. godine dokumentovala je kontinuirane kontakte na visokom nivou između vlasti ovog entiteta i Rusije. Kada je riječ o Crnoj Gori, Europski parlament je prepoznao stranu manipulaciju informacijama i miješanje kao prijetnje demokratskim institucijama i europskim integracijama.
Strateška konvergencija ne zahtijeva direktnu organizacijsku kontrolu. Kampanje koje se protive proširenju NATO-a, delegitimiziranju angažmana Zapada u Bosni ili dovođenju u pitanje suvereniteta susjednih država mogu služiti lokalnim nacionalističkim ambicijama, a istovremeno pomagati Moskvi da oslabi euroatlantsku koheziju. Ovo preklapanje zaslužuje pažnju, ali ne utvrđuje rusko usmjeravanje ili finansiranje određenih lobističkih kampanja Vašingtona. Te tvrdnje zahtijevaju dokaze o transferima, komunikacijama ili operativnoj koordinaciji.
Lobiranje može oblikovati način na koji se sporovi opisuju i koje političke lidere Vašington tretira kao kredibilne partnere. Historijat sankcija izrečenih Dodiku ilustruje značaj ovog pitanja. Sjedinjene Države su ga sankcionisale 2017. i ponovo 2022. godine zbog radnji koje ugrožavaju implementaciju Dejtonskog mirovnog sporazuma i zabrinutosti vezanih za korupciju. U oktobru 2025. godine, Ministarstvo finansija ga je, zajedno s nekoliko povezanih pojedinaca i subjekata, uklonilo sa svoje liste sankcija. Ova promjena politike zaslužuje da se razmotri u kontekstu zalaganja da se uspostave veze sa američkim posrednicima, iako javno dostupni dokazi ne potvrđuju da je određeni ugovor bio uzrok te odluke.
Dodikov vlastiti iskaz pokazuje kako se takvi ustupci mogu politički koristiti. U intervjuu za RTS 11. oktobra, o kojem je izvijestio Index.hr, rekao je da je saznao za ukidanje sankcija po dolasku u Moskvu iz Minska i da je proslavio u moskovskom restoranu. Američki kompromis tako postaje lična pobjeda za političara koji održava bliske veze s Rusijom. Ključno pitanje politike je da li ublažavanje sankcija podstiče promjenu ponašanja ili, naprotiv, jača njegov položaj, dok istovremeno te veze ostaju netaknute.
Finansijska transparentnost je ključna za procjenu ovih odnosa. FARA objave trebaju precizno identificirati strane nalogodavce, aktivnosti, plaćanja i relevantne posrednike. Registrovanje predstavlja mehanizam za obјelodanjivanje informacija, a ne dokaz o nezakonitom postupanju. Pored toga, savezni zakon zabranjuje stranim državljanima, uključujući strane vlade, da vrše uplate ili snose troškove u vezi sa izborima u SAD, bilo direktno ili indirektno. Stoga, registrovano lobiranje i nezakonito miješanje u izbore zahtjevaju odvojenu analizu.
Istraga bi trebala utvrditi krajnje izvore sredstava za lobiranje, pratiti plaćanja konsultantima i podizvođačima i utvrditi da li su kampanje koordinirane između organizacija ili jurisdikcija. Moguće veze s ruskim finansijskim mrežama su legitimno istraživačko pitanje s obzirom na uključene političke odnose, ali se ne mogu zaključiti iz zajedničke retorike. FARA podnesci, korporativni zapisi, finansijski dokumenti i komunikacije nude čvršću osnovu za utvrđivanje takvih veza.
Za kreatore politika u SAD-u, neposredni prioritet je preispitivanje sukoba interesa kod konsultanata koji zastupaju strane klijente, a istovremeno održavaju uticajne političke veze u SAD. Stejt department bi, u saradnji sa relevantnim američkim i europskim institucijama, trebalo da procijeni ciljeve i efekte ovih kampanja u kontekstu regionalne sigurnosti i ruskog uticaja. Nezavisni istraživači i istraživački novinari mogu da doprinesu povezivanjem finansijskih podataka sa političkim mrežama i porukama koje se upućuju donosiocima odluka.
Vašington bi također trebao nastaviti saradnju sa srbijanskim civilnim društvom, nezavisnim medijima, univerzitetima i organizacijama koje promoviraju konstruktivne bilateralne odnose. Vjerodostojan odgovor mora zaštititi legitimno učešće, istovremeno zahtijevajući od stranih zastupnika poštivanje dosljednih standarda transparentnosti i odgovornosti. Ključno političko pitanje jeste da li pristup kupljen u Vašingtonu unapređuje saradnju ili pomaže u zaštiti političkih lidera čije agende ugrožavaju suverenitet i stabilnost Zapadnog Balkana.
Lubomir Filipovič.
Crnogorski politikolog
Članci objavljeni u rubrici “Mišljenja” odražavaju osobno mišljenje autora i ne trebaju se smatrati službenim stavom Centra
