Kur një dhelpër është e tërhequr mënjanë, bëhet më e rrezikshme. Konfrontimi i fundit midis Iranit, Shteteve të Bashkuara dhe Izraelit mund të ketë përfunduar me një armëpushim të brishtë, por pak vëzhgues besojnë se Teherani do të braktisë ambiciet e tij strategjike afatgjata. Historia sugjeron të kundërtën: kur rrugët e drejtpërdrejta të ndikimit kufizohen, Irani përshtatet, duke kërkuar hapësira alternative ku mund të ruajë dhe zgjerojë praninë e tij.
Ballkani Perëndimor përfaqëson një nga rajonet e pakta të mbetura ku Irani ruan mundësi për angazhim afatgjatë. Ndryshe nga Lindja e Mesme, ku aktivitetet iraniane i nënshtrohen një shqyrtimi intensiv dhe presionit ushtarak, Ballkani ofron një mjedis më tolerant për operacione ndikimi me dukshmëri të ulët. Në vend që të ndjekë ndërhyrje të hapur politike, Teherani tradicionalisht është mbështetur në atë që shumë analistë e përshkruajnë si një strategji të “durimit strategjik” – kultivimi gradual i rrjeteve fetare, arsimore, kulturore dhe sociale të afta për të gjeneruar ndikim me kalimin e kohës.
Ky model është veçanërisht i rëndësishëm në Shqipëri, Kosovë dhe Mal të Zi. Shqipëria ka përjetuar tashmë operacione kibernetike të drejtpërdrejta iraniane, duke demonstruar gatishmërinë e Teheranit për të përshkallëzuar kur rrethanat e kërkojnë. Megjithatë, diku tjetër në rajon, qasja duket më delikate. Hulumtimet dhe intervistat në terren tregojnë ekzistencën e rrjeteve të institucioneve arsimore, lidhjeve klerike dhe strukturave të komunitetit të mbështetura nga jashtë që meritojnë vëmendje më të afërt si nga politikëbërësit ashtu edhe nga praktikuesit e sigurisë.
Në Mal të Zi, komunat verilindore të Plavës, Rozhajës dhe Gucisë zënë një pozicion strategjikisht të rëndësishëm për shkak të afërsisë së tyre me Kosovën, Shqipërinë dhe rajonin e Sanxhakut. Sipas bashkëbiseduesve vendas, këto zona kanë dëshmuar zhvillimin e infrastrukturës fetare dhe arsimore të lidhur me rrjete më të gjera transnacionale. Shqetësimi nuk është se këto aktivitete përbëjnë ndërhyrje të menjëhershme politike, por më tepër se ato mund të kontribuojnë në shfaqjen graduale të strukturave të errëta që veprojnë përtej mbikëqyrjes efektive institucionale.
Prandaj, sfida kryesore është ndërgjegjësimi. Diskutimet rreth ndikimit të huaj keqdashës në Ballkanin Perëndimor dominohen në masë të madhe nga Rusia dhe, gjithnjë e më shumë, nga Kina. Irani rrallë shfaqet në debatet rajonale të sigurisë, pavarësisht provave që sugjerojnë se ai vazhdon të ndjekë strategji afatgjata të ndërtimit të ndikimit në të gjithë rajonin. Ky boshllëk në vëmendje krijon dobësi që mund të bëhen të dukshme vetëm pasi rrjetet të jenë tashmë të ngulitura.
Për këtë arsye, çështja meriton një shqyrtim shumë më të madh nga komuniteti ndërkombëtar i grupeve të ekspertëve, shërbimet e inteligjencës, politikëbërësit dhe praktikuesit e rezistencës demokratike. Nevojiten më shumë kërkime për të kuptuar shkallën e aktiviteteve të lidhura me Iranin, natyrën e rrjeteve transnacionale klerike dhe arsimore, si dhe implikimet e tyre të mundshme për qeverisjen, transparencën dhe kohezionin social. Po aq e rëndësishme është edhe një bashkëpunim më i fortë rajonal midis shteteve të Ballkanit Perëndimor për të monitoruar flukset financiare, për të ndarë inteligjencën dhe për të siguruar që aktivitetet legjitime fetare dhe arsimore të mbeten transparente dhe të përgjegjshme.
Objektivi nuk është të stigmatizohen komunitetet ose të ekzagjerohen kërcënimet. Përkundrazi, është të pranohet se operacionet e ndikimit në shekullin e njëzet e një rrallë fillojnë me ndërhyrje të hapur politike. Ato shpesh fillojnë me një angazhim të durueshëm, gradual dhe në dukje dashamirës që zbulon rëndësinë e tij strategjike vetëm vite më vonë. Ballkani Perëndimor nuk duhet të presë deri në atë pikë para se të bëjë pyetje të vështira në lidhje me fushëveprimin dhe objektivat e aktiviteteve iraniane në rajon.
Danilo Kalezic. Montenegrin political scientist
Materialet e publikuara në rubrikën “Opinionet” pasqyrojnë mendimin personal të autorit dhe mund të mos përkojnë me qëndrimin e Qendrës
