Pamjet e varrimit të ish-komandantit të Ushtrisë së Republikës Srpska, Ratko Mlladiç, në Beograd — me nderime të plota ushtarake dhe pjesëmarrjen e ministrave serbë — tronditën Evropën dhe nxitën një debat mbi të ardhmen evropiane të Serbisë.
Kriminel apo mbrojtës?
Presidenti i Këshillit Evropian, António Costa, dhe presidentja e Komisionit Evropian, Ursula von der Leyen, në deklarata identike të publikuara në platformën X, i cilësuan si “tronditëse” pamjet nga ceremonia në nderim të Mlladiçit në një vend që është kandidat për anëtarësim në BE. “Elementet e mbështetjes zyrtare dhe prania e disa zyrtarëve të lartë serbë në varrim janë thellësisht për të ardhur keq” dhe “tregojnë dështimin për t’u përballur me një kapitull të errët të historisë së fundit të Evropës, si dhe bien ndesh me vlerat mbi të cilat mbështetet rruga e Serbisë drejt Bashkimit Evropian,” deklaruan Costa dhe von der Leyen.
Deklaratat e liderëve të BE-së janë të kuptueshme dhe të parashikueshme. Megjithatë, nderimi i Ratko Mlladiçit nuk përbën një befasi, por një shfaqje të pritshme të qëndrimit të autoriteteve serbe lidhur me interpretimin e ngjarjeve të luftës në Jugosllavi dhe rolin e individëve të caktuar në ato ngjarje.
Të papërjashtuar
Beogradi zyrtar nuk e ka fshehur kurrë — madje e ka theksuar vazhdimisht — faktin se nuk e njeh gjenocidin e Srebrenicës. Rrjedhimisht, vendimi i Tribunalit të Hagës kundër ish-komandantit të serbëve të Bosnjës perceptohet nga autoritetet serbe si i padrejtë, madje edhe si ilegjitim, ndërsa vetë Mlladiçi nuk shihet si kriminel, por si mbrojtës i popullit serb.
Ratko Mlladiçi nuk bën përjashtim. Brenda ideologjisë që mbizotëron aktualisht në Beograd, edhe figura të tjera politike dhe komandantë ushtarakë serbë, të dënuar nga Tribunali i Hagës, nuk konsiderohen kriminelë. Në vitet e kaluara, kur oficerë ushtarakë apo politikanë serbë të dënuar në Hagë ktheheshin nga burgu, ata nuk shndërroheshin në njerëz të margjinalizuar apo pensionistë të harruar, por në pjesëmarrës aktivë të jetës politike ose në mentorë të respektuar.
Gjenerali Vladimir Lazareviç, i cili kaloi dhjetë vjet pas hekurave pas dënimit nga Tribunali i Hagës për krime lufte të kryera gjatë konfliktit në Kosovë, u prit si hero pas kthimit nga burgu në vitin 2015. Pas kthimit në atdhe, ish-komandanti i Korpusit të Prishtinës të Ushtrisë Jugosllave nisi të japë mësim në Akademinë Ushtarake Serbe. Siç raportoi BIRN, leksioni i tij i parë iu kushtua “heroizmit dhe humanizmit” të ushtarëve serbë gjatë “operacioneve kundërterroriste” në Kosovë në vitet 1998–1999.
Në atë kohë, një zëdhënës i BE-së deklaroi, lidhur me aktivitetet mësimore të Lazareviçit, se emërimi i “një krimineli lufte të dënuar” në Akademinë Ushtarake Serbe binte në kundërshtim të drejtpërdrejtë me parimet që Serbia duhej të respektonte si vend kandidat për anëtarësim në BE. Megjithatë, BE-ja nuk nxori ndonjë përfundim sistematik nga kjo.
Tre vite më parë, Nebojsha Pavkoviq — ish-komandanti i Ushtrisë së Tretë të Forcave të Armatosura Jugosllave, i dënuar nga Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë me 22 vjet burg për krime lufte dhe krime kundër njerëzimit të kryera gjatë luftës në Kosovë — foli drejtpërdrejt nga burgu përmes një lidhjeje online në një orë të hapur mësimore në një shkollë në Novi Sad. Prezantimi i tij iu kushtua njërës prej betejave të luftës në Kosovë. Në këtë aktivitet foli edhe kryetari i bashkisë së qytetit.
Vojislav Sheshelj, lideri i Partisë Radikale Serbe — i shpallur fajtor nga Tribunali i Hagës për krime kundër njerëzimit (për nxitje të spastrimit etnik të kroatëve në Vojvodinë) — mbetet pjesëmarrës aktiv në jetën politike dhe në diskutimet në kanalet televizive pro-qeveritare.
Një vijë e kuqe e theksuar
Duke pasur parasysh politikat e Beogradit vitet e fundit, varrimi i Mlladiçit me nderime ushtarake dhe ceremonia mortore, ku morën pjesë zyrtarë qeveritarë, mund të shihen si vazhdimësi logjike e kursit të mëparshëm. Megjithatë, siç duket, këtë herë Beogradi kaloi një vijë të kuqe në marrëdhëniet me Brukselin — për shkak të përmasave dhe natyrës së tmerrshme të krimeve për të cilat u dënua ish-komandanti i Ushtrisë së Republikës Srpska, si dhe për shkak të jehonës globale që shkaktoi glorifikimi i një krimineli, nën komandën e të cilit u krye gjenocidi më i madh në Evropë që nga Lufta e Dytë Botërore.
Bashkimi Evropian ende nuk ka njoftuar zyrtarisht se si do të ndikojë nderimi i Mlladiçit në aplikimin e Serbisë për anëtarësim. Të pyetur nga gazetarët për pasojat e mundshme, zëdhënësi i von der Leyen-it u përgjigj se BE-ja ishte ende duke e “shqyrtuar çështjen.” Por, duke folur nën kushtet e anonimitetit, një diplomat i BE-së i tha Euronews-it: “Është e qartë për të gjithë se, pas këtij glorifikimi të neveritshëm të Mlladiçit, hapja e Grupimit 3 (Cluster 3) është plotësisht jashtë diskutimit për momentin.”
Megjithatë, procesi i hapjes së kapitujve negociues ka qenë në fakt “në pauzë” që nga fillimi i vitit 2022. Arsyet kryesore të përmendura janë gërryerja e demokracisë në Serbi dhe refuzimi i Beogradit për ta harmonizuar politikën e tij të jashtme me atë të BE-së, e mbi të gjitha, mosgatishmëria për të vendosur sanksione ndaj Rusisë për shkak të agresionit të saj kundër Ukrainës. Megjithatë, pas nderimit të Ratko Mlladiçit në një nivel thuajse shtetëror, jo vetëm hapja e grupimeve të kapitujve negociues, por edhe vetë procesi i anëtarësimit të Serbisë në BE mund të ndalet, të paktën në parim. Propozime të tilla tashmë kanë filluar të qarkullojnë.
Një grup eurodeputetësh nga katër grupe të mëdha politike, me nismën e përfaqësuesit çek Ondřej Kolář (EPP), i ka dërguar tashmë një letër Komisioneres për Zgjerim, Marta Kos, duke propozuar pezullimin e procesit të integrimit evropian të Serbisë. “Ne i kërkojmë Komisionit Evropian të shqyrtojë pezullimin ose ngrirjen e procesit të anëtarësimit të Serbisë derisa autoritetet serbe të refuzojnë në mënyrë të prerë glorifikimin dhe përkujtimin publik të individëve të dënuar për krime lufte dhe gjenocid,” thuhet në letrën e nënshkruar nga njëzet e tre anëtarë të Partisë Popullore Evropiane (EPP), Socialistëve dhe Demokratëve (S&D), Liberalëve (Renew) dhe të Gjelbërve. “Një vend që synon anëtarësimin në Bashkimin Evropian nuk mund të glorifikojë një person të tillë (Ratko Mlladiç), gjatë jetës apo pas vdekjes së tij, pasi kjo është në kundërshtim jo vetëm me vlerat themelore mbi të cilat është ndërtuar Bashkimi Evropian, por edhe me moralin elementar njerëzor,” deklarojnë nënshkruesit e letrës.
Një mundësi për një “rivendosje”
Një “pezullim” ose “ngrirje” e integrimit evropian i jep Serbisë një mundësi për “rivendosje” politike dhe për të rifilluar rrugëtimin drejt BE-së. Në teori, një mundësi e tillë do të shfaqet shumë shpejt në Serbi: më 25 tetor në vend do të mbahen zgjedhje të parakohshme parlamentare, të cilat, siç pritet, do të pasohen nga zgjedhjet presidenciale. Megjithatë, gjithçka tregon se nuk duhen pritur ndryshime thelbësore në qeveri apo në politikën shtetërore. Aleksandar Vuçiç dhe Partia e tij Progresive Serbe vazhdojnë të ruajnë pozicionet e tyre udhëheqëse në skenën politike të Serbisë. Niveli i mbështetjes për forcat demokratike vërtet pro-evropiane — për të cilat Ratko Mlladiç nuk është hero, por kriminel — është i pamjaftueshëm që ato të vijnë në pushtet.
Rezultatet e zgjedhjeve pritet të sjellin vetëm disa ndryshime në pozicione: Vuçiçi do të marrë postin e kryeministrit, ndërsa një nga bashkëpunëtorët e tij do të bëhet president. Por kjo nuk do ta ndryshojë thelbësisht peizazhin politik të Serbisë, e as thelbin dhe drejtimin e politikës së brendshme dhe të jashtme të vendit.
Nëse ky parashikim rezulton i saktë, kjo nuk do të nënkuptojë vetëm stagnim të integrimit evropian të Serbisë. Do të nënkuptojë gjithashtu vazhdimin e promovimit të ideologjisë së “Serbisë së Madhe” nga Beogradi, shfaqjen e një numri në rritje hijesh ogurzeza nga e kaluara e errët, si dhe zhvillimin e situatës në rajon sipas një skenari tejet të rrezikshëm.
Grupi Analitik i CWBS
