Marrëveshja Kornizë e Ohrit, e nënshkruar në vitin 2001, i dha fund konfliktit të armatosur në Maqedoninë e Veriut. Për 25 vjet, vendi ka ruajtur paqen, ndërsa dy komunitete që dikur ishin në luftë kanë ndërtuar së bashku një shtet të përbashkët. Nëpërmjet përpjekjeve të përbashkëta, Maqedonia e Veriut ka bërë një rrugëtim të gjatë nga një ish-republikë jugosllave e përfshirë në një sër konfliktesh në një anëtare të respektuar të NATO-s dhe një kandidate për anëtarësim në BE. Megjithatë, sistemi i qeverisjes dhe marrëdhënieve shoqërore të formuara një çerek shekulli më parë nga Marrëveshja Kornizë me qëllim praktik të përfundimit të konfliktit tani, pas një çerek shekulli paqeje, kërkojnë rishqyrtim dhe përmirësim.
Një Marrëveshje që Heshti Armët
Marrëveshja Kornizë e Ohrit u nënshkrua më 13 gusht 2001 nga Presidenti i atëhershëm Boris Trajkovski dhe udhëheqësit e katër partive më të mëdha politike të vendit. Sekretari i Përgjithshëm i NATO-s, George Robertson, tha pas nënshkrimit se ishte një “ditë e madhe për kthimin në jetën paqësore dhe normale”.
Marrëveshja e paqes i dha fund muajve të luftimeve midis forcave të sigurisë maqedonase dhe kryengritësve shqiptarë etnikë të Ushtrisë Çlirimtare Kombëtare (Ushtria Çlirimtare Kombëtare). Shtatëdhjetë e dy ushtarë dhe oficerë policie u vranë në luftime, ndërsa numri i kryengritësve shqiptarë etnikë të vrarë mbetet i diskutueshëm, me vlerësime që variojnë nga rreth 100 deri në disa qindra. Megjithatë, ndryshe nga luftërat në Kroaci, Bosnjë dhe Hercegovinë dhe Kosovë, përballja e armatosur u ndal përpara se të përshkallëzohej në një tragjedi shumë më të madhe, falë një kompromisi politik të arritur me ndërmjetësimin e BE-së dhe Shteteve të Bashkuara.
Marrëveshja Kornizë e Ohrit ruajti karakterin unitar të shtetit, duke hedhur poshtë zgjidhjet territoriale për çështjet etnike. Kompromisi mori formën e ndryshimeve kushtetuese dhe legjislative që synonin forcimin e të drejtave dhe përfaqësimit politik të shqiptarëve.
Zbatimi i Marrëveshjes së Ohrit gjatë një çerek shekulli ka transformuar peizazhin politik dhe institucional të vendit. Gjuha shqipe është bërë shumë më e dukshme në jetën publike dhe institucionet shtetërore, ndërsa mekanizmat e përfaqësimit gjithëpërfshirës janë bërë pjesë e sistemit politik. Shqiptarët janë përfaqësuar dukshëm më mirë në institucionet shtetërore, ushtri dhe polici, partitë shqiptare janë bërë pjesë e përhershme e koalicioneve qeverisëse dhe politikanët etnikë shqiptarë mbajnë postet më të larta në shtet.
Vështirësitë e Zbatimit
Zbatimi i dispozitave të Marrëveshjes Kornizë të Ohrit që parashikonin ristrukturimin kushtetues dhe ligjor nuk e paralizoi sistemin e administratës publike dhe as nuk e bëri shtetin jofunksional, siç ndodhi me marrëveshjet e tjera të paqes në rajon (Marrëveshja e Dejtonit në Bosnjë dhe Hercegovinë). Megjithatë, Marrëveshja e Ohrit nuk u bë një zgjidhje përfundimtare për të gjitha problemet komplekse dhe nuk ofroi një përgjigje gjithëpërfshirëse për të gjitha çështjet e diskutueshme.
Në veçanti, sipas ekspertëve shqiptarë, interpretimi i Ligjit për Përdorimin e Gjuhëve mbetet subjekt i mosmarrëveshjeve politike dhe ligjore, ndërsa disa institucione dhe komuna ende japin shembuj të zbatimit jo të plotë të dispozitave ligjore. Përveç kësaj, në vitet e fundit parimi i përfaqësimit proporcional nuk është zbatuar gjithmonë në një mënyrë që përmbush pritjet e komunitetit shqiptar.
Në të njëjtën kohë, shumë maqedonas etnikë argumentojnë se zbatimi i politikës së përfaqësimit afirmativ ka krijuar kushte të padrejta në të cilat përparësitë mund të merren vetëm në bazë të përkatësisë etnike. “Ekziston diskriminim që i frustron shumë njerëz në komunitetin maqedonas sepse shqiptarëve shpesh u jepet përparësi në rekrutim për të përmbushur kuotat e përfaqësimit në sektorin publik”, tha për DW Stojanče Angelov, një gjeneral policie gjatë konfliktit të vitit 2001. Rregullat ekzistuese kanë çuar në raste absurde në të cilat njerëzit ndryshuan përkatësinë e tyre etnike për të gjetur një punë.
Në kërkim të mirëkuptimit të përbashkët
Pas vështirësive në dukje teknike në zbatimin e Marrëveshjes Kornizë qëndrojnë mosmarrëveshje themelore. Ekspertët besojnë se rrënja e kontradiktave ekzistuese është se shqiptarët dhe maqedonasit i vlerësojnë marrëveshjet e arritura në Ohër një çerek shekulli më parë në mënyra thelbësisht të ndryshme. “Dështimi më i madh, sipas mendimit tim, është se, krahas zbatimit të Marrëveshjes Kornizë, nuk ndërtuam një kuptim të përbashkët për të”, thotë Vasko Popetrevski, një gazetar me përvojë dhe kryeredaktor i programit 360 Gradë, një nga programet kryesore të gazetarisë politike dhe investigative në Maqedoninë e Veriut. “Gjatë 25 viteve të fundit, fokusi ishte në aspektet normative, ndërsa shumë pak vëmendje iu kushtua pajtimit”, tha ai në një intervistë me BIRN.
Midis ekspertëve shqiptarë, ekziston një pikëpamje se një pjesë e establishmentit politik maqedonas dhe publikut e pranuan marrëveshjen nën presion, në rrethana të jashtëzakonshme të një konflikti të armatosur, ndërsa vendimet e kompromisit të miratuara për të zgjeruar të drejtat e shqiptarëve u perceptuan dhe vazhdojnë të perceptohen nga shumica maqedonase si një humbje e dhimbshme. “Problemi është se edhe sot Marrëveshja Kornizë e Ohrit nuk gëzon mbështetje të gjerë midis maqedonasve etnikë”, shpjegon gazetari dhe analisti Xhelal Neziri në një koment të cituar nga Osservatorio Balcani e Caucaso Transeuropa (OBCT). “Ekzistonte një perceptim se shqiptarët ‘ua kishin hequr shtetin maqedonas maqedonasve’. Ky dualitet e ka shoqëruar vendin për 25 vitet e fundit”, tha studiuesi dhe publicisti Bekim Adili për OBCT.
Kështu, për shumë shqiptarë etnikë, Ohri përfaqëson kulmin e një beteje të gjatë për barazi më të madhe dhe njohje të të drejtave. Ndërkohë, për shumë maqedonas etnikë, Marrëveshja Kornizë mbetet e lidhur me konfliktin e armatosur dhe me një ndjesi se të drejtat dhe lëshimet kolektive u “detyruan përmes përdorimit të armëve”. “Një rrëfim ushqen tjetrin”, vëren Popetrevski.
Megjithatë, maqedonasit dhe shqiptarët kanë pikëpamje të ndryshme jo vetëm për Marrëveshjen Kornizë dhe historinë e kohëve të fundit të vendit të tyre. Ata kanë median “e tyre”, partitë e tyre politike dhe politikanët e tyre… Për të përshkruar situatën aktuale, OBCT citon Zëvendës Ministrin e Jashtëm Zoran Dimitrovski: “Shqiptarët dhe maqedonasit jetojnë të ndarë, megjithëse në bashkëjetesë të ndërsjellë
Përmes Dialogut
Pavarësisht kontradiktave ekzistuese, shumica dërrmuese e ekspertëve që vlerësojnë 25-vjetorin e Ohrit nuk parashikojnë shpërthim konflikti ose destabilizim. Vihen re çështje komplekse dhe të diskutueshme që lidhen me zbatimin e Marrëveshjes Kornizë dhe përshtatjen e dispozitave të saj me realitetet e sotme, por askush nuk e kundërshton rëndësinë themelore të Marrëveshjes së Ohrit për zhvillimin e mëvonshëm të vendit. Vëmendja tërhiqet te kontradiktat që ekzistojnë midis shqiptarëve dhe maqedonasve, por të gjitha ato paraqiten si çështje që mund dhe duhet të zgjidhen përmes dialogut dhe kërkimit të zgjidhjeve të pranueshme reciprokisht. Theksohet se aspirata për t’u bashkuar me Bashkimin Evropian është një qëllim unifikues për të gjitha forcat kryesore politike dhe qytetarët pavarësisht nga përkatësia etnike.
Përfundimet e ekspertëve konfirmohen nga deklaratat e bëra nga politikanët kryesorë të Maqedonisë së Veriut me rastin e 25-vjetorit të nënshkrimit të Marrëveshjes Kornizë të Ohrit.
Një çerek shekulli pas Ohrit, arritja e saj kryesore mbetet jo vetëm fundi i konfrontimit të armatosur, por edhe vendosja e bashkëjetesës si një kusht i domosdoshëm për funksionimin dhe zhvillimin e shtetit dhe e dialogut si mjeti i vetëm i pranueshëm për zgjidhjen e mosmarrëveshjeve. Në të njëjtën kohë, përvoja e këtyre viteve tregon se ndryshimet kushtetuese dhe mekanizmat ligjorë janë të pamjaftueshme nëse nuk mbështeten nga besimi i ndërsjellë, institucionet e drejta dhe bashkëpunimi i përditshëm. Integrimi evropian ofron një nxitje shtesë për të kërkuar zgjidhje të qëndrueshme, por qëndrueshmëria e vërtetë e shtetit do të varet mbi të gjitha nga gatishmëria e shoqërisë, politikanëve dhe institucioneve shtetërore për të mbrojtur të drejtat e qytetarëve, duke parandaluar shfrytëzimin politik të ndarjeve etnike. Vetëm atëherë marrëveshja e kompromisit për paqe e vitit 2001, duke u bërë themeli i një shoqërie të pjekur, gjithëpërfshirëse dhe të qëndrueshme, do ta përmbushë plotësisht misionin e saj dhe më në fund do të bëhet pjesë e historisë.
Grupi Analitik i CWBS
