Më 21 maj, Mali i Zi do të festojë njëzetvjetorin e pavarësisë. Do të ketë flamuj, fjalime dhe Ricky Martin në koncert. Po, dekor nacionalist do të dominojë, por ka edhe një ndjenjë krenarie qytetare që i vjen natyrshëm një vendi që ka kaluar dy dekada kaotike duke ndërtuar institucione, duke u anëtarësuar në NATO dhe duke u shfaqur si kandidati më i mundshëm i radhës për anëtarësim në BE. Do të jetë, me çdo kriter, një përvjetor i zakonshëm për një shtet tjetër sovran.
Presidenti serb Aleksandar Vuçiç u kujdes që të mos mbetej i zakonshëm për shumë.
Vuçiç refuzoi ftesën për të marrë pjesë. E quajti festimin përkujtim të ndarjes nga Serbia. Tha se do të pështynte në fytyrën e popullit të tij nëse do të largohej. Ministria e Jashtme e Malit të Zi u përgjigj me durim të një vendi që i ka dëgjuar të gjitha këto njëmijë herë: Mali i Zi e rivendosi pavarësinë e tij, nuk qe kurrë pjesë e Serbisë dhe — në një gjest çuditërisht bujar — e përfundoi deklaratën me urime në të dyja gjuhët: da je vjeçna Crna Gora dhe zhivjela Srbija.
Pastaj Ministria e Jashtme Serbe ndërhyri për ta mbrojtur Vuçiçin, vetëm për të sqaruar se komentet e tij kishin qenë “personale”. Pastaj Vuçiç iu përgjigj sërish — këtë herë në faqet e Borba, një media me bazë në Mal të Zi që bën pjesë në ekosistemi i gjerë mediatik të lidhur me qeverinë serbe në vend — me ton më të ulët dhe stil më të ngrohtë.
Ajo që e bën këtë episod domethënës nuk është shkëmbimi diplomatik në vetvete, i cili është mjaft rutinë sipas standardeve rajonale. Më interesante është struktura e argumentit të Vuçiçit — dhe çfarë na tregon ajo për gjendjen e kulturës politike serbe, njëzet vjet pas ndarjes që ende nuk arrin ta përpunojë.
Nëse e dëgjojmë me vëmendje, mund të dallohen dy regjistra që veprojnë njëkohësisht. I pari është realist dhe legjitim: Serbia humbi aksesin në Adriatik, një aset strategjik me vlerë të vërtetë gjeopolitike. I dyti është i lashtë dhe toksik. Flitet për një popull, një shpirt, tradhti historike dhe elitat demokratike pas Millosheviçit të cilat — në këtë rrëfim — e dhanë Malin e Zi shumë lehtë. Dhe kur flasin bashkëpunëtorët e tij dhe aleatët e Kishës Ortodokse Serbe, regjistri realist zhduket menjëherë në sfond. Ajo që mbetet është pakënaqësia e veshur si teologji.
Metafizika etnike është motori i pretendimeve serbe ndaj Malit të Zi — sistemi operativ i politikës nacionaliste serbe. Por rasti i Malit të Zi e ekspozon këtë kontradiktë me një qartësi të pazakontë, sepse pavarësia malazeze nuk është mosmarrëveshje territoriale e hapur. Kemi të bëjmë me një fakt ligjor të konsoliduar, të miratuar nga bashkësia ndërkombëtare, të konfirmuar me referendum dhe të ngulitur nga njëzet vjet praktikë shtetërore — që gëzon mbështetjen e mbi 75% të qytetarëve malazezë sipas sondazheve të fundit. Nuk ka rrugë të besueshme për ta kthyer, por efektet destabilizuese mbi shoqërinë e polarizuar malazeze mbeten të konsiderueshme.
Vuçiçi i ngjan dikujt që nuk mund ta pranojë se një marrëdhënie ka mbaruar — dikujt që reagon ndaj çdo përvjetori të ndarjes duke shpjeguar pse nuk duhej të kishte ndodhur, që ndjek median sociale të ish-partnerit dhe gjen lëndim në çdo festë. Toksiciteti qëndron pikërisht në refuzimin për të pranuar se pala tjetër ka ecur përpara, ka ndërtuar jetën e vet dhe, thjesht, nuk e organizon ekzistencën e saj rreth plagës.
Mali i Zi ka ecur përpara. Festimi i 21 majit ishte dëshmi e kësaj. Serbia jo.
Shoqëria serbe duket më ambivalente në lidhje me këtë sesa sugjeron retorika e Vuçiçit. Kur Ministria e Jashtme malazeze postoi përgjigjen e saj në X, mori afërsisht dhjetë herë më shumë reagime se postimi i qeverisë serbe në të njëjtën platformë. Qytetarë serbë — përfshirë shumë që nuk do ta përshkruanin veten si mbështetës të Malit të Zi — me sa duket e gjetën qëndrimin zyrtar serb të turpshëm. Kjo sugjeron se pakënaqësia që Vuçiç kultivon për bazën e tij nuk ndahet universalisht as brenda Serbisë.
Pothuajse njëkohësisht — dhe si nga skenari i një filmi — shpërtheu edhe saga e Milosh Medenicës: një malazez i arratisur, që besohet gjerësisht se vepron nga territori serb, videot sfidëse ndaj qeverisë malazeze të të cilit kanë bërë pjesë të luftës së informacionit. Brenda pak ditësh nga përvjetori i pavarësisë, Medenica nxori akuza që implikonin një zyrtar të lartë të policisë serbe, ndërsa e kritikonte Vuçiçin. Ky zyrtar — i dyshuar për lidhje me një rast vrasjeje të krimit të organizuar — u arrestua më pas.
Pavarësisht nga faktet konkrete të rastit, episodi ilustroi diçka thelbësore rreth mënyrës se si marrëdhënia e Serbisë me Malin e Zi funksionon në praktikë: një territor i shfrytëzuar si strehë, një ekosistem mediatik i armatosur për destabilizim dhe një klasë politike që organizon këto operacione ndërkohë që vazon publikisht pabesinë e Malit të Zi.
Ky është problemi i vërtetë Serbi-Mali i Zi. Nuk është mosmarrëveshje e thjeshtë kufitare, as mosmarrëveshje gjuhësore, siç duan ta paraqesin disa. Nuk është, në thelb, as mosmarrëveshje për referendumin e vitit 2006. Çështja është nëse elitat intelektuale të Serbisë dhe publiku i gjerë janë të gatshëm të pranojnë parimin se fqinjët nuk janë provinca të humbura. Që sovraniteti i shteteve të tjera të mos shihet si akt armiqësie. Që festimi i pavarësisë të mos barazohet me fyerjen e vendit me të cilin dikur ndanit një federatë.
Njëzet vjet është kohë e gjatë. Mjafton për të ngritur një shtet, për t’u futur në një aleancë, për të negociuar kapituj anëtarësimi në BE dhe për të mbajtur zgjedhje të shumta të lira. Mjafton, mund ta shpresojmë, për të pranuar rezultatin e një votimi demokratik. Mali i Zi nuk u largua nga Serbia. U largua nga një bashkim të cilin e kishte hyrë me dëshirë, nëpërmjet një procesi që plotësonte standardet ndërkombëtare dhe shmangi gjakderdhjen kaq të zakonshme në proceset e tilla ballkanike. Mund ta kishim bërë shembull të një divorci kadifeje — të krahasueshëm me atë çeko-sllovak. Por dështuam — për shkak të dominimit të politikës toksike në Serbi.
Ljubomir Filipoviq. Politolog malazez
Materialet e publikuara në rubrikën “Opinionet” pasqyrojnë mendimin personal të autorit dhe mund të mos përkojnë me qëndrimin e Qendrës
