Përfaqësuesi i Lartë i bashkësisë ndërkombëtare në Bosnjë dhe Hercegovinë, Christian Schmidt, u detyrua të linte papritur postin pas pesë vitesh menaxhim krizash — në kushte kur veprimtaria e tij u bllokua në mënyrë efektive nga dy anëtarë të përhershëm të Këshillit të Sigurimit të OKB-së: Rusia dhe Kina. Ndryshe nga paraardhësit e tij, Schmidt nuk u konfirmua kurrë në këtë pozicion nga Këshilli i Sigurimit, gjë që u dha diplomatëve rusë e kinezë, si dhe udhëheqjes së Republika Srpska, pretekstin për të mos e njohur autoritetin e tij dhe për të vënë në dyshim legjitimitetin e institucionit — edhe pse nuk mund t’i injoronin plotësisht vendimet e tij. Schmidt, me të cilin udhëheqja e Republika Srpska refuzoi çdo bashkëpunim, arriti megjithatë të siguronte largimin e pro-rusit Milorad Dodik nga posti i presidentit të kësaj entiteti dhe ndalimin e tij nga veprimtaria politike për gjashtë vjet. Gjykata që dha këtë vendim e bazoi pikërisht në faktin se Dodik kishte shkelur vendimet e Përfaqësuesit të Lartë.
Menaxhimi i krizave nga Schmidt shërbeu edhe njëherë si kujtesë e të metave kronike të Marrëveshjeve të Dejtonit, të cilat, nga njëra anë, ruajtën integritetin territorial të Bosnjës dhe Hercegovinës, por, nga ana tjetër, nuk i dhanë asaj aftësinë për të funksionuar si shtet sovran efektiv. Vetë krijimi i një shteti brenda shtetit në trajtën e Republika Srpska dhe bashkëjetesa e saj me Federatën e Bosnjës dhe Hercegovinës — entiteti myslimano-kroat, i cili është gjithashtu shtet brenda shtetit, por më i integruar me autoritetet qendrore — zbuloi që në fillim mosfunksionimin e mekanizmit të qeverisjes. Dhe nëse kësaj i shtohen aspiratat e popullsisë kroate për institucionet e veta të veçanta, situata bëhet edhe më e ndërlikuar. Në këto rrethana, Përfaqësuesi i Lartë duhej të vepronte si arbitër midis palëve. Por si mund t’i zgjidhë ai këto nyje kur misioni i tij injorohet hapur në Republika Srpska?
Ndoshta Schmidt mund të kishte vazhduar t’i rezistonte presionit nga Rusia dhe Kina — veçanërisht duke marrë parasysh që Kina nuk ndërhyn drejtpërdrejt në zgjidhjen e çështjeve boshnjake, ndërsa Rusia, pavarësisht se është zyrtarisht pjesë e Këshillit të Zbatimit të Paqes, ka kohë që nuk ftohet më në mbledhjet e tij. Por të gjitha vështirësive me të cilat u përball diplomati gjerman iu shtua edhe një faktor tjetër — ai që po riformëson politikën globale në tërësi: Trump.
Në Sarajevë besohet se pikërisht qëndrimi armiqësor i administratës së re amerikane ndaj veprimeve të Përfaqësuesit të Lartë e detyroi atë të ndërpriste mandatin para kohe. Uashingtoni nuk e fsheh veçanërisht këtë. Gjatë një diskutimi në Këshillin e Sigurimit të OKB-së mbi raportin e Schmidt për zhvillimet në Bosnjë, Zëvendëspërfaqësuesja e SHBA-së në OKB, Tammy Bruce, theksoi se Shtetet e Bashkuara nuk e kishin parë kurrë pozicionin e Përfaqësuesit të Lartë si një institucion të destinuar të jetojë gjatë, dhe se pasardhësi i Schmidt duhet të ketë mandat shumë më të kufizuar dhe t’i kalojë një pjesë të kompetencave udhëheqësve lokalë. Çfarë është kjo, nëse jo kritikë e hapur ndaj veprimeve të Schmidt?
Mediat boshnjake tashmë po e emërojnë pasardhësin e Përfaqësuesit të Lartë — diplomatin italian Antonio Zanardi Landi, i cili shërbeu më parë si ambasador i vendit të tij në Rusi dhe Serbi. Nëse ky emërim bëhet realitet, Bosnja do të fitojë një Përfaqësues të Lartë me lidhje serioze në Moskë dhe Beograd, të aftë të rivendosë marrëdhëniet me serbët e Bosnjës — dhe mbi të gjitha, me Milorad Dodik. Dodiku, natyrisht, do ta shfrytëzojë këtë: për të sfiduar vendimet e mëparshme gjyqësore, politikat e Schmidt dhe për të shtruar rrugën e rikthimit të tij në krye të politikës boshnjake. Ish-udhëheqësi i Republika Srpska ka nevojë për këtë rikthim për të vënë në pikëpyetje vetë ekzistencën e Bosnjës brenda kufijve aktualë. Dhe dobësia e institucionit të Përfaqësuesit të Lartë, bashkë me zvetënimin e interesit ndërkombëtar për të ushtruar presion mbi ata që dëshirojnë ta copëtojnë Bosnjën, nuk bëjnë gjë tjetër veçse i lehtësojnë këto përpjekje.
Por edhe nëse Dodiku dhe mbështetësit e tij dështojnë, kjo nuk e heq nga rendi i ditës pyetjen kryesore: si do të vazhdojë të ekzistojë dhe të funksionojë Bosnja “e Dejtonit” kur vetë modeli dejtonit ka pësuar disfatë të dukshme dhe shfrytëzohet sot ekskluzivisht nga ata që kanë interes në zhdukjen e shtetit boshnjak — pikërisht për ta përshpejtuar atë proces? Dhe për sa kohë fqinjët evropianë të Bosnjës dhe Turqia do të jenë në gjendje të tolerojnë ekzistencën e një vrime të zezë të vërtetë në zemër të kontinentit evropian?
Vitaly Portnikov. Ukrainian journalist, political commentator, author and opinion-maker.
Materialet e publikuara në rubrikën “Opinionet” pasqyrojnë mendimin personal të autorit dhe mund të mos përkojnë me qëndrimin e Qendrës
