Vendimi i shpallur nga Dhomat e Specializuara në Hagë ndaj udhëheqësve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK) duhet të shënonte përfundimin e një procesi shumëvjeçar, i cili nuk ishte vetëm ligjor, por edhe politik. Ky gjyq i fundit ndërkombëtar de facto ndaj pjesëmarrësve në konfliktet e armatosura në ish-Jugosllavi shihej si epilogu i historisë së pasluftës në rajon; pas tij, pritej që Ballkani Perëndimor të niste më në fund rrugëtimin drejt ndërtimit të një të ardhmeje paqësore dhe të mbështetjes së ndërsjelltë së bashku me BE-në. Megjithatë, pas shpalljes së vendimit, lindën më shumë pyetje sesa përgjigje.
Vendimet gjyqësore dhe politika e lartë
Në vendimin e shkallës së parë, Dhomat e Specializuara të Kosovës në Hagë dënuan ish-komandantin e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK), Rexhep Selimi, me 13 vjet burgim; ish-kreun e shërbimit të inteligjencës së UÇK-së, Kadri Veseli, me 18 vjet; ish-zëdhënësin e UÇK-së, Jakup Krasniqi, me 25 vjet; dhe ish-anëtarin e Shtabit të Përgjithshëm dhe të Drejtorisë Politike të UÇK-së, Hashim Thaçi, me 25 vjet. Të gjithë ata u shpallën fajtorë për kryerjen e krimeve të luftës gjatë viteve 1998–1999 kundër serbëve dhe komuniteteve të tjera joshqiptare, përfshirë romët, si dhe kundër shqiptarëve të akuzuar për bashkëpunim me regjimin e Beogradit. Njëkohësisht, të akuzuarit u liruan nga akuzat për krime kundër njerëzimit.
Të katër të dënuarit mbanin pozicione të rëndësishme në udhëheqjen e Kosovës së pasluftës. Selimi ishte deputet dhe udhëheqës i grupit parlamentar të Lëvizjes Vetëvendosje (LVV) në Kuvend (LVV aktualisht është partia në pushtet në Kosovë); Veseli dhe Krasniqi shërbyen si kryetarë të Kuvendit; ndërsa Thaçi mbajti postet e presidentit, kryeministrit dhe ministrit të Punëve të Jashtme. Ky fakt i vetëm ishte i pashmangshme që ta politizonte procesin gjyqësor. Por konteksti politik i vendimit nuk përfundon këtu.
Thaçi, të cilin gjykatësit në Hagë e shpallën kriminel lufte, ishte negociatori kryesor i Prishtinës në procesin e arritjes së marrëveshjeve të paqes të vitit 1999, dha një kontribut të rëndësishëm në përfundimin e marrëveshjeve të pasluftës me Beogradin nën ndërmjetësimin e Brukselit dhe ishte i përfshirë në fillimin e integrimit evropian të Kosovës. Hashim Thaçi kryesoi delegacionin e Kosovës në Rambuje të Francës, gjatë muajve shkurt-mars të vitit 1999, kur bisedimet e paqes përfunduan pa sukses – jo për shkak të qëndrimit të përfaqësuesve të Kosovës, të cilët ishin të gatshëm të pranonin një kompromis, por sepse Beogradi refuzoi të bënte lëshime. Këto ngjarje çuan në fillimin e fushatës ajrore të NATO-s kundër Jugosllavisë.
Në prill të vitit 2013, pas një raundi tjetër bisedimesh të ndërmjetësuara nga BE-ja, kryeministrat e atëhershëm të Kosovës dhe Serbisë, Hashim Thaçi dhe Ivica Daçiq, parafuan “Marrëveshjen e Parë të Parimeve që Rregullojnë Normalizimin e Marrëdhënieve”. Ndër të tjera, marrëveshja parashikonte themelimin e Asociacionit të Komunave Serbe (AKS) në veri të Kosovës.
Disa ditë pasi Prishtina dhe Beogradi arritën marrëveshjet, Komisioni Evropian rekomandoi që Këshilli Evropian të miratonte hapjen e negociatave të anëtarësimit për Serbinë dhe negociatave për një Marrëveshje Stabilizim-Asociimi për Kosovën.
Kosova e nënshkroi Marrëveshjen me BE-në në tetor të vitit 2015. Hashim Thaçi, asokohe ministër i Jashtëm dhe zëvendëskryeministër i Kosovës, e përshkroi rrugëtimin drejt kësaj ngjarjeje në një artikull për “Euractiv” si më poshtë:
“Negociatat për Marrëveshjen e Stabilizim-Asociimit filluan pas përfundimit të Marrëveshjes së Brukselit të vitit 2013 midis Kosovës dhe Serbisë, e cila nisi procesin e normalizimit të marrëdhënieve midis dy vendeve tona.
Në gusht të këtij viti [2015], ne nënshkruam katër marrëveshje me Beogradin që do të forcojnë bashkëpunimin në sektorët e energjisë dhe telekomunikacionit, si dhe do të transferojnë kompetenca te komunitetet serbe në veri të Kosovës.
Ndërkohë, këtë verë parlamenti ynë gjithashtu ra dakord të amendonte Kushtetutën e Kosovës për të krijuar një gjykatë speciale në Hagë, e cila do të hetonte pretendimet për krime lufte të kryera gjatë konfliktit.”
“Shtëpia e Verdhë”
Parlamenti i Kosovës e themeloi Gjykatën Speciale – Dhomat e Specializuara të Kosovës dhe Zyrën e Prokurorit të Specializuar – 11 vjet më parë, mes kundërshtimeve të forta të brendshme dhe presionit të madh ndërkombëtar nga BE-ja dhe Shtetet e Bashkuara. Formalisht, institucioni është pjesë e sistemit gjyqësor të Kosovës, por ndodhet në Hagë të Holandës dhe përbëhet ekskluzivisht nga gjykatës dhe prokurorë ndërkombëtarë. Që në fillim, ishte parashikuar që gjykata të përqendrohej veçanërisht te hetimi i veprimeve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. Forcat opozitare të Kosovës në atë kohë, kryesisht Lëvizja Vetëvendosje, si dhe organizatat e veteranëve të UÇK-së, e kundërshtuan fuqishëm themelimin e këtij institucioni. Por kërkesat e BE-së ishin të prera: pa gjykatë, nuk ka integrim evropian.
Rikthimi te çështjet kundër udhëheqësve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës shpjegohet kryesisht me vëmendjen e madhe ndërkombëtare që shkaktuan pretendimet se UÇK-ja ishte e përfshirë në trafikimin e organeve. Baza e drejtpërdrejtë zyrtare për themelimin e Dhomave të Specializuara – siç thuhet në faqen zyrtare të institucionit – ishte raporti i 7 janarit 2011 i Asamblesë Parlamentare të Këshillit të Evropës, i përgatitur nga prokurori zviceran Dick Marty. Raporti, i cili u mbështet në kujtimet e botuara më parë të ish-prokurores së ICTY-së, Carla Del Ponte, përmbante pretendime se UÇK-ja kishte organizuar një rrjet kampesh sekrete në Shqipëri, përfshirë të ashtuquajturën “Shtëpia e Verdhë”, ku organe u ishin hequr me forcë serbëve dhe civilëve shqiptarë të kapur, për t’u shitur më pas në tregun e zi.
Pas publikimit të këtij raporti, Bashkimi Evropian themeloi në vitin 2011 Grupin Special Hetimor (SITF), të drejtuar nga prokurori amerikan Clint Williamson, për të kryer një hetim të pavarur mbi pretendimet e përfshira në raport, si dhe mbi krime të tjera të lidhura me ato pretendime. Në vitin 2014, Williamson publikoi gjetjet zyrtare: pretendimet për trafikimin e organeve njerëzore nuk u vërtetuan, por u gjetën prova për të ndjekur penalisht drejtuesit e UÇK-së për krime të tjera.
Pavarësisht mungesës së provave lidhur me pretendimin më skandaloz dhe më të bujshëm, Dhomat e Specializuara në Hagë u themeluan dhe filluan punën e tyre. Megjithatë, siç mund të shihet, as aktakuza zyrtare kundër drejtuesve të UÇK-së dhe as vendimi i shkallës së parë i datës 16 shtator 2026 nuk përmbajnë akuza lidhur me trafikimin e organeve.
Gjurma ruse
Në Shqipëri ekziston bindja se pretendimet për përfshirjen e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës në trafikun e organeve u sajuan që në fillim nga Kremlini. Duke folur në një seancë të Asamblesë Parlamentare të Këshillit të Evropës në tetor të vitit 2022, kryeministri shqiptar Edi Rama kujtoi se personi që inicioi promovimin aktiv të kësaj çështjeje ishte kreu i atëhershëm i delegacionit rus në këtë asamble, Konstantin Kosachev, i cili në vitin 2008 paraqiti një mocion me titull “Trajtimi çnjerëzor i njerëzve dhe trafikimi i paligjshëm i organeve njerëzore në Kosovë”. Ndërhyrja e përfaqësuesit rus në atë kohë vuri në lëvizje të gjithë procesin, i cili nisi me raportin e Dick Marty-t dhe çoi, në vitin 2026, te vendimi gjyqësor kundër liderëve të UÇK-së.
Sado e rëndësishme të ketë qenë përfshirja ruse, nuk mund të anashkalohet përfshirja aktive e Perëndimit në nisjen e mekanizmave që çuan në ndjekjen penale të liderëve të Kosovës. BE-ja e mbështeti procesin që në fillim dhe, së bashku me vende të tjera donatore — Kanadanë, Norvegjinë, Zvicrën, Turqinë dhe Shtetet e Bashkuara — ofron mbështetje financiare për punën e gjykatës në Hagë.
Arsyeja e kësaj politike evropiane dhe më gjerësisht perëndimore është ndoshta dëshira humanitare për të siguruar drejtësi për viktimat e krimeve të kryera nga cilado palë në konflikt. Megjithatë, nuk mund të përjashtohet një përpjekje nga ana e Brukselit, Uashingtonit dhe kryeqyteteve të tjera për të fituar besimin e establishmentit politik dhe shoqërisë serbe, duke “kompensuar” kështu politikat e tyre lidhur me çështjen e Kosovës në vitet e mëparshme, të cilat serbët i konsiderojnë armiqësore.
Kjo ka të bëjë jo vetëm me fushatën ajrore të NATO-s të vitit 1999 kundër Jugosllavisë, e cila në Beograd konsiderohet si agresion, por edhe me vendimet e Tribunalit Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë (ICTY), veçanërisht në rastet që lidhen me konfliktin në Kosovë.
Në procedurat para ICTY-së, u dënuan disa figura politike dhe komandantë ushtarakë serbë, ndërsa përfaqësues të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës u shpallën të pafajshëm, përfshirë Ramush Haradinajn, një ish-komandant i UÇK-së që shërbeu për njëfarë kohe si kryeministër i Kosovës pas luftës. Pavarësisht provave mbi të cilat u bazuan ato vendime, serbët nuk i konsiderojnë ato të drejta.
Sfidat që rezultojnë nga vendimi i gjykatës
Kombinimi i një numri faktorësh të ndryshëm çoi në fund të fundit në situatën aktuale, në të cilën figurat e konsideruara në Kosovë si heronj kombëtarë, të cilët bashkëvepruan me Perëndimin për vite me radhë dhe gëzuan mbështetjen e tij, tani janë shpallur kriminelë.
Beogradi mbetet i pakënaqur sepse vendimi kundër udhëheqësve të UÇK-së nuk përfshinte krime kundër njerëzimit, ndërsa akuzat për trafikim organesh janë harruar.
Bruksel, Uashington dhe kryeqytete të tjera perëndimore tani presin që kosovarët të përballen me të kaluarën e tyre, të heqin dorë nga glorifikimi i udhëheqësve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës dhe të fillojnë të ndërtojnë jetën e tyre “nga një kapitull i ri”.
Shqiptarët në Kosovë dhe më gjerë po mbajnë protesta dhe po përgatiten për apelin me shpresë.
Ekspertët po ngrenë pyetje në lidhje me të ardhmen e dialogut të ndërmjetësuar nga BE-ja midis Prishtinës dhe Beogradit dhe po shprehin shqetësim në lidhje me ndikimin e vendimit të Dhomave të Specializuara në situatën e përgjithshme në Ballkanin Perëndimor.
Grupi Analitik i CWBS
