Presuda koju su Specijalizovana vijeća u Hagu izrekla liderima Oslobodilačke vojske Kosova (OVK) trebala je da označi završetak višegodišnjeg procesa koji nije bio samo pravni, već i politički. Ovo posljednje de facto međunarodno suđenje učesnicima oružanih sukoba na prostoru bivše Jugoslavije viđeno je kao epilog poslijeratne istorije regiona, nakon čega se očekivalo da će Zapadni Balkan konačno krenuti putem izgradnje mirne, na međusobnoj podršci zasnovane budućnosti sa EU. Međutim, nakon objavljivanja presude, pojavilo se više pitanja nego odgovora.
Sudske presude i visoka politika
U prvostepenoj presudi, Specijalizovana vijeća Kosova u Hagu osudila su bivšeg komandanta Oslobodilačke vojske Kosova (OVK) Redžepa Selimija na 13 godina zatvora, bivšeg šefa obavještajne službe OVK Kadrija Veseljija na 18 godina, bivšeg portparola OVK Jakupa Krasnićija na 25 godina, bivšeg člana Generalštaba i Političke direkcije OVK Hašima Tačija na 25 godina. Svi oni proglašeni su krivim za ratne zločine počinjene tokom 1998. i 1999. godine nad Srbima i drugim nealbanskim zajednicama, uključujući Rome, kao i nad Albancima optuženim za saradnju s režimom u Beogradu. Istovremeno, optuženi su oslobođeni optužbi za zločine protiv čovječnosti.
Sva četvorica osuđenih obavljala su važne funkcije u rukovodstvu poslijeratnog Kosova. Selimi je bio zastupnik i šef poslaničke grupe pokreta Samoopredjeljenje (LVV) u parlamentu (LVV je danas vladajuća stranka na Kosovu), Veselji i Krasnići su obavljali dužnost predsjednika parlamenta, dok je Tači obavljao funkcije predsjednika države, premijera i ministra vanjskih poslova. Sama ta činjenica neminovno je vodila ka politizaciji sudskog procesa. No, tu nije kraj političkom kontekstu presude.
Tači, kojeg su sudije u Hagu proglasile ratnim zločincem, bio je ključni pregovarač Prištine u procesu postizanja mirovnih aranžmana 1999. godine, dao je značajan doprinos sklapanju poslijeratnih sporazuma s Beogradom uz posredovanje Brisela, i bio je uključen u početak procesa Evropskih integracija Kosova.
Hašim Tači je predvodio kosovsku delegaciju u Rambujeu, u Francuskoj, tokom februara i marta 1999. godine, kada su mirovni pregovori okončani neuspjehom – ne zbog stava kosovskih predstavnika, koji su bili spremni na kompromis, već zbog odbijanja Beograda da učini ustupke. Ovi događaji doveli su do početka NATO-ove vazdušne kampanje protiv Jugoslavije.
U aprilu 2013. godine, nakon još jedne runde pregovora uz posredovanje EU, tadašnji premijeri Kosova i Srbije, Hašim Tači i Ivica Dačić, parafirali su „Prvi sporazum o principima koji uređuju normalizaciju odnosa”. Sporazum je, između ostalog, predviđao osnivanje Zajednice srpskih opština (ZSO) na sjeveru Kosova.
Nekoliko dana nakon što su Priština i Beograd postigli sporazum, Evropska komisija preporučila je Evropskom savjetu da odobri početak pregovora o članstvu Srbije, kao i početak pregovora o Sporazumu o stabilizaciji i pridruživanju za Kosovo.
Kosovo je potpisalo Sporazum sa EU u oktobru 2015. godine. Hašim Tači, tadašnji ministar vanjskih poslova i zamjenik premijera Kosova, opisao je put do tog događaja u članku za portal Euractiv na sljedeći način:
„Pregovori o Sporazumu o stabilizaciji i pridruživanju započeli su nakon sklapanja Briselskog sporazuma između Kosova i Srbije 2013. godine, kada je pokrenut proces normalizacije odnosa između naše dvije zemlje.
Ovog avgusta [2015.] potpisali smo četiri sporazuma s Beogradom koji će ojačati saradnju u energetskom i telekomunikacijskom sektoru, te prenijeti nadležnosti na srpske zajednice na sjeveru Kosova.
U međuvremenu, ovog ljeta naš parlament je takođe pristao na izmjene Ustava Kosova kako bi se osnovao poseban sud u Hagu koji bi istraživao navodne ratne zločine počinjene tokom sukoba.”
„Žuta kuća”
Kosovski parlament osnovao je Specijalni sud – Specijalizovana vijeća i Specijalizovano tužilaštvo Kosova – prije 11 godina, usprkos snažnom protivljenju u zemlji i intenzivnom međunarodnom pritisku EU-a i Sjedinjenih Američkih Država. Formalno, ova institucija je dio pravosudnog sistema Kosova, ali je smještena u Hagu, u Holandiji, i u njoj rade isključivo međunarodne sudije i tužioci. Od samog početka bilo je predviđeno da će se sud posebno fokusirati na istraživanje djelovanja Oslobodilačke vojske Kosova. Tadašnje opozicione snage na Kosovu, prvenstveno Pokret Samoopredjeljenje, kao i organizacije veterana OVK, oštro su se protivile osnivanju te institucije. Međutim, zahtjevi EU bili su nedvosmisleni: ako nema suda – nema Evropskih integracija.
Ponovno pokretanje postupaka protiv vođa Oslobodilačke vojske Kosova (OVK) prvenstveno se objašnjava velikom međunarodnom pažnjom koju su izazvale optužbe da je OVK bila umiješana u trgovinu organima. Neposredna službena osnova za osnivanje Specijalizovanih vijeća – kako je navedeno na zvaničnoj web-stranici te institucije – bio je izvještaj Parlamentarne skupštine Savjeta Evrope od 7. januara 2011. godine, koji je pripremio švajcarski tužilac Dik Marti. Taj izvještaj, koji se oslanjao na ranije objavljene memoare bivše tužiteljice Haškog tribunala (MKSJ) Karle Del Ponte, sadržavao je navode da je OVK organizovala mrežu tajnih logora u Albaniji, uključujući i takozvanu „Žutu kuću“, gdje su organima nasilno oduzimani zarobljeni Srbi i albanski civili radi njihove kasnije prodaje na crnom tržištu.
Nakon objavljivanja ovog izvještaja, Evropska unija je 2011. godine osnovala Specijalna istražna radna grupa (SITF), na čelu sa američkim tužiocem Klintom Vilijamsonom, kako bi sprovela nezavisnu istragu o navodima iz izvještaja, kao i o drugim zločinima povezanim s tim navodima. Vilijamson je 2014. godine objavio zvanične nalaze: navodi o trgovini ljudskim organima nisu potvrđeni, ali su pronađeni dokazi za krivično gonjenje vođa OVK zbog drugih zločina.
Uprkos nedostatku dokaza u vezi sa najskandaloznijom i najeksponiranijom optužbom, Specijalizovana vijeća u Hagu su osnovana i započela su s radom. Ipak, kao što se može vidjeti, ni zvanična optužnica protiv vođa OVK ni prvostepena presuda od 16. septembra 2026. godine ne sadrže optužbe koje se odnose na trgovinu organima.
Ruski trag
U Albaniji preovladava stav da su navodi o umiješanosti Oslobodilačke vojske Kosova u trgovinu organima od samog početka bili fabrikovani od strane Kremlja. Obraćajući se na sjednici Parlamentarne skupštine Savjeta Evrope u oktobru 2022. godine, albanski premijer Edi Rama podsjetio je da je osoba koja je inicirala aktivnu promociju ovog pitanja bio tadašnji šef ruske delegacije pri toj skupštini, Konstantin Kosačov, koji je 2008. godine podnio prijedlog pod naslovom „Nehumano postupanje prema ljudima i nezakonita trgovina ljudskim organima na Kosovu“. Tadašnji postupak ruskog predstavnika pokrenuo je cijeli proces koji je započeo izvještajem Dika Martija, a 2026. godine doveo do presude protiv vođa OVK.
Bez obzira na to koliko je ruska umiješanost bila značajna, ne može se zanemariti aktivna uloga Zapada u pokretanju mehanizama koji su doveli do krivičnog gonjenja kosovskih lidera. EU je podržavala taj proces od samog početka i, zajedno s drugim zemljama donatorima — Kanadom, Norveškom, Švajcarskom, Turskom i Sjedinjenim Američkim Državama — pružala je finansijsku podršku radu suda u Hagu.
Razlog za ovakvu Evropsku i širu zapadnu politiku vjerovatno jeste humanitarna želja da se osigura pravda za žrtve zločina koje je počinila bilo koja strana u sukobu. Ipak, ne može se isključiti ni pokušaj Brisela, Vašingtona i drugih centara moći da pridobiju povjerenje srbijanskog političkog establišmenta i društva, te da se time „iskupe” zbog svoje politike prema kosovskom pitanju iz prethodnih godina, koju Srbi doživljavaju kao neprijateljsku.
To se ne odnosi samo na vazdušnu kampanju NATO-a protiv Jugoslavije iz 1999. godine, koju u Beogradu smatraju agresijom, već i na presude Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju (MKSJ), posebno u predmetima koji se tiču sukoba na Kosovu.
U postupcima pred MKSJ osuđeno je nekoliko srbijanskih političara i vojnih komandanata, dok su predstavnici Oslobodilačke vojske Kosova (OVK) oslobođeni optužbi, uključujući Ramuša Haradinaja, bivšeg komandanta OVK-a koji je nakon rata jedno vrijeme obavljao dužnost premijera Kosova. Bez obzira na to na kakvim su dokazima te presude zasnovane, u Srbiji se ne smatraju pravednim.
Izazovi koje donosi sudska presuda
Na kraju je splet različitih faktora je doveo do aktualne situacije u kojoj su osobe koje se na Kosovu smatraju nacionalnim herojima – i koje su godinama sarađivale sa Zapadom i uživale njegovu podršku – sada proglašene zločincima.
Beograd je i dalje nezadovoljan jer presuda protiv lidera OVK nije obuhvatila zločine protiv čovječnosti, dok su optužbe za trgovinu organima pale u zaborav.
Brisel, Vašington i druge zapadne prijestonice sada očekuju da se stanovnici Kosova suoče s prošlošću, prestanu da veličaju lidere Oslobodilačke vojske Kosova i počnu da grade svoje živote „okrećući novu stranicu”.
Albanci na Kosovu i izvan njega organizuju proteste i u nadi iščekuju žalbeni postupak.
Stručnjaci postavljaju pitanja o budućnosti dijaloga između Prištine i Beograda, uz posredstvo EU, te izražavaju zabrinutost zbog uticaja presude Specijalizovanih vijeća na cjelokupnu situaciju na Zapadnom Balkanu.
Analitička grupa CWBS-a
